hành ‘giả,’ học ‘thạt’

Nhan sinh phong cho ngọ
Thièn su, và học giả
Ngọ học “thạt,” “hành” giả
Khong “giả,” khong “giả hành”

Chú thích: Tác giả Le Huy Trú choi chũ
Ngọ Ta tù tiéng Tàu. Hay giác ngọ = vo ngã
Giả = khong thạt
Học giả = nguòi thong thái, có học cao hiẻu rọng
Hành giả nguòi tu hành chan chính. Hay Hành “giả” là làm bọ ‘giả’ khong thạt

Phan tich bai tho Hanh ‘gia,’ hoc ‘that’
Tac gia: Le Huy Tru
Nhan sinh phong cho ngo
Thien su, va hoc gia
Ngo hoc “that,” “hanh” gia
Khong “gia,” khong “gia hanh”
Chu thich cua tac gia: Le Huy Tru choi chu:
• Ngo: tu tieng Tau, hoac giac ngo = vo nga.
• Gia: khong that.
• Hoc gia: nguoi thong thai, co hoc cao hieu rong.
• Hanh gia: nguoi tu hanh chan chinh; hoac hanh “gia” la lam bo, gia vo, khong that.
1. Truc tu tuong: Danh xung khong bao dam thuc chat
Bai tho ngan nhung xoay vao mot nghich ly: con nguoi co the duoc xa hoi phong cho danh hieu cao quy, nhung danh hieu ay chua chac phan anh dung thuc chat cua nguoi mang no.
“Thien su” goi nguoi co cong phu tu tap va kha nang thau hieu dao ly. “Hoc gia” goi nguoi co tri thuc va hoc van. Tuy nhien, mot khi danh xung da tro thanh thu nguoi ta bam viu, no co the che khuat chinh dieu ma danh xung ay dang le phai bieu hien.
Tac gia khong don thuan phan biet nguoi that voi ke gia. Ong su dung chinh cau tao ngon ngu cua hai tu hoc gia va hanh gia de dat cau hoi ve khoang cach giua danh va thuc, giua hoc va hanh, giua cai duoc cong nhan va cai thuc su duoc the hien.
Bon cau tho van dong qua ba buoc:
1. Xa hoi dat ten va trao danh hieu.
2. Nguoi mang danh co the hoc that nhung hanh gia.
3. Khi ca cai “gia” lan su “gia hanh” deu bi dat van de, nguoi doc phai xet lai y nghia cua danh xung va thuc chat tu hoc.
Day la mot bai tho trao phung bang ngon ngu, nhung phia sau tieng cuoi la mot cau hoi nghiem tuc ve dao duc va nhan thuc.
________________________________________
2. Cau thu nhat: “Nhan sinh phong cho ngo”
Cau tho mo dau bang hai y dang chu y: nhan sinh va phong cho.
“Nhan sinh”: con nguoi trong doi song xa hoi
“Nhan sinh” o day co the hieu la con nguoi va the gioi quan he giua nguoi voi nguoi. Trong the gioi ay, danh tieng khong chi do nang luc ca nhan quyet dinh ma con chiu anh huong cua su danh gia, cong nhan va ton vinh tu ben ngoai.
“Phong cho”: danh hieu den tu su cong nhan
“Phong cho” goi hanh dong ban tang mot danh hieu hoac dia vi. Tu nay thuong mang sac thai trang trong, nhung khi dat trong bai tho, no cung tao ra mot khoang cach giua nguoi duoc phong va nguoi co thuc chat tuong xung voi danh hieu.
Nguoi ta co the duoc xa hoi goi la nguoi giac ngo, thien su hay hoc gia. Nhung duoc goi la nguoi giac ngo khong dong nghia voi da giac ngo; duoc goi la nguoi tu hanh cung khong tu dong chung minh pham hanh cua nguoi ay.
Cau tho vi vay dat nen mong cho toan bo phep trao phung: danh xung la mot su quy uoc xa hoi, con thuc chat can duoc xem xet qua nhan thuc va hanh dong.
Tuy nhien, khong nen hieu cau tho nhu loi khang dinh rang moi danh hieu deu gia doi. Tac gia dang tao ra mot tinh huong de chat van kha nang danh hieu va thuc chat khong trung khop.
________________________________________
3. Cau thu hai: “Thien su, va hoc gia”
Cau thu hai neu hai danh xung thuoc hai linh vuc khac nhau.
• Thien su: nguoi gan voi viec thuc hanh thien va con duong tu tap.
• Hoc gia: nguoi co kien thuc sau rong trong mot hoac nhieu linh vuc.
Hai danh xung nay khong dong nghia, nhung co mot diem chung: ca hai deu co the mang uy tin trong mat nguoi khac.
Nguoi hoc gia duoc kinh trong vi tri thuc. Thien su duoc kinh trong vi su tu tap va hieu biet ve dao.
The nhung, danh tieng co the tao ra mot cai bay tinh te. Nguoi duoc ton vinh co the bat dau dong nhat ban than voi danh hieu, roi co bao ve hinh anh ay. Khi do, cai von chi la phuong tien goi ten mot vai tro lai tro thanh doi tuong de chap giu.
Tu goc nhin Phat hoc, day la van de lien quan den chap danh va chap nga.
Mot nguoi co the noi ve vo nga nhung van chap vao hinh anh “toi la nguoi da hieu vo nga”. Mot nguoi co the giang ve buong bo nhung van bam vao danh tieng cua nguoi giang dao.
Nghich ly ay khong chi xuat hien trong ton giao hay hoc thuat. No co the xay ra trong bat ky linh vuc nao khi con nguoi lay danh xung lam bang chung thay cho viec tu xet lai minh.
Cau thu hai do do chuan bi cho cu dao nghia o cau thu ba.
________________________________________
4. Cau thu ba: “Ngo hoc ‘that,’ ‘hanh’ gia”
Day la cau then chot cua bai tho.
No dong thoi khai thac nghia cua tu, cach ngat cau va su tuong phan giua hoc voi hanh.
A. “Hoc gia”: chu “gia” khong co nghia la gia doi
Trong tieng Viet, hoc gia la mot tu Han–Viet, tuong ung voi 學者.
• 學 (hoc): hoc tap, nghien cuu.
• 者 (gia): nguoi thuc hien mot hanh vi hoac thuoc mot nhom nguoi nao do.
Chu 者 trong “hoc gia” co nghia la nguoi, khong mang nghia gia doi.
Vi du:
• Doc gia: nguoi doc.
• Tac gia: nguoi sang tac.
• Dich gia: nguoi dich.
• Hoc gia: nguoi nghien cuu hoac co hoc van chuyen sau.
Vi vay, neu xet theo tu nguyen Han–Viet, “hoc gia” khong co nghia la nguoi hoc gia doi.
Nhung chinh cho nay tao ra dat cho phep choi chu cua Le Huy Tru.
B. “Hanh gia”: chu “gia” cung khong co nghia la gia tao
“Hanh gia” la 行者.
• 行 (hanh): di, thuc hanh, tu tap.
• 者 (gia): nguoi.
“Hanh gia” nghia la nguoi thuc hanh hoac nguoi tu tap. Trong ngu canh Phat giao, tu nay thuong chi nguoi dang thuc hanh con duong tu hoc.
Nhu vay, ve mat cau tao tu Han–Viet, “hoc gia” va “hanh gia” co cung chu 者, nghia la nguoi.
Nhung khi viet “hoc ‘that,’ ‘hanh’ gia”, tac gia co y tach chu “gia” khoi cau tao tu nguyen ban dau, roi keo no sang nghia thong dung trong tieng Viet: khong that, gia tao, lam bo.
Day la su chuyen nghia mang tinh nghe thuat, khong phai mot cach phan tich tu nguyen.
C. “Ngo hoc ‘that,’ ‘hanh’ gia”: tri thuc that, thuc hanh gia?
Cau tho co the duoc doc theo cau truc:
• Ngo hoc that: nguoi da hieu hoac hoc duoc dieu chan that.
• Hanh gia: nguoi thuc hanh, nhung chu “gia” bi co y hieu thanh gia tao.
Theo cach doc ay, tac gia tao ra mot nghich ly: mot nguoi co the hieu dao ly tren ly thuyet nhung khong song theo dao ly ay.
Ho co the giang ve vo nga nhung van tu cao; noi ve tu bi nhung thieu long thuong; noi ve buong bo nhung khong buong duoc danh tieng.
Dieu dang chu y la bai tho khong nhat thiet phu nhan tri thuc cua nguoi ay. Mot nguoi co the that su hieu nhieu dieu, nhung su hieu biet do chua chac da chuyen thanh pham hanh.
Hoc that ma hanh gia: cai biet va cai song khong gap nhau.
Day la mui nhon phe binh manh nhat cua cau tho.
Tuy nhien, vi cau tho rat co dong, cach ngat “Ngo hoc ‘that,’ ‘hanh’ gia” van co the duoc hieu theo nhung sac thai khac. Neu tac gia muon xac dinh ro nghia “hoc that, hanh gia”, viec ngat cau hoac them chu thich se giup nguoi doc nhan ra chu y nhanh hon.
________________________________________
5. Cau cuoi: “Khong ‘gia,’ khong ‘gia hanh’”
Cau cuoi la noi phep choi chu duoc day den tan cung.
A. “Khong ‘gia’”: phu dinh su gia doi
Theo chu thich cua tac gia, “gia” o day duoc dung theo nghia khong that.
“Khong gia” vi vay co the hieu la khong gia doi, khong lam bo, khong dung ve ngoai de thay the thuc chat.
Day la mot yeu cau dao duc: loi noi va hanh dong can tuong xung voi dieu minh hieu va tuyen bo.
B. “Khong ‘gia hanh’”: hai cach doc
Cum nay co it nhat hai cach doc dang chu y.
Cach doc thu nhat: khong co su thuc hanh gia tao.
“Gia hanh” duoc hieu theo nghia thong thuong ma tac gia chu dong gan cho no: hanh dong gia vo, lam bo tu tap, bieu dien dao duc de duoc nguoi khac kinh trong.
Theo cach nay, cau cuoi la loi phu dinh su gia tao trong hanh tri.
Cach doc thu hai: “khong gia” va “khong gia hanh” la hai tang phu dinh.
• Khong gia: khong gia doi trong nhan thuc va loi noi.
• Khong gia hanh: khong gia doi trong hanh dong va thuc hanh.
Cach doc nay khien cau tho tro thanh mot nguyen tac thong nhat giua hoc va hanh.
Dieu duoc hieu phai duoc kiem chung qua cach song; dieu duoc tuyen bo phai duoc doi chieu voi hanh dong.
C. Mot nghich ly ngon ngu
O day co mot diem can phan biet ro.
Trong Han–Viet, “gia” trong 學者 va 行者 co nghia la “nguoi”. Nhung trong phep choi chu cua tac gia, “gia” duoc tach ra de goi nghia “khong that”.
Vi vay, “khong gia hanh” khong phai la cach giai nghia tu nguyen cua 行者, ma la mot cau truc choi chu duoc tao ra bang cach doc lai tu Han–Viet theo nghia tieng Viet hien dai.
Su khac biet nay rat quan trong. Neu khong phan biet, nguoi doc co the tuong rang chu 者 von mang nghia gia doi, trong khi dieu do khong dung.
Noi cach khac, tac gia khong phat hien mot nghia an co san trong tu nguyen; ong tao ra mot nghia moi bang su va cham giua hai he nghia cua cung mot am tiet.
Do chinh la thu phap trung tam cua bai tho.
________________________________________
6. Goc nhin Phat hoc: Biet dao va song dao
Bai tho co the duoc dat trong moi quan he giua van, tu va tu — hoc hoi, suy xet va thuc hanh.
Mot nguoi co the doc nhieu kinh dien, hieu cac khai niem nhu vo nga, tinh Khong, duyen khoi hay tu bi. Nhung hieu cac khai niem ay khong dong nghia voi viec nhung tap khi tham, san, si da duoc chuyen hoa.
Co the phan biet ba tang:
Tang Noi dung Van de can xet
Van Tiep nhan giao ly, tri thuc Co hieu dung dieu da hoc khong?
Tu Suy xet, quan chieu Co tu kiem chung nhan thuc cua minh khong?
Tu Thuc hanh trong doi song Nhan thuc co chuyen thanh hanh vi va pham hanh khong?
Tat nhien, day la so do dien giai de lam ro y tho, khong phai ba giai doan luon tach biet trong moi truyen thong Phat giao.
Diem quan trong la: tri thuc co the chan that o cap do hieu biet, nhung nguoi so huu tri thuc ay van co the hanh xu khong tuong xung voi dieu minh hieu.
Dieu nay khong chi dung voi nguoi tu. No cung dung voi nha khoa hoc noi ve tinh khach quan nhung bi thien kien chi phoi, hoac nguoi giang dao duc nhung khong ap dung dao duc vao doi song.
Boi vay, bai tho khong nen bi thu hep thanh loi cong kich rieng gioi thien su hay hoc gia. No co the duoc doc nhu mot loi canh tinh pho quat ve khoang cach giua danh xung va thuc chat.
Vo nga: Ai dang can duoc cong nhan?
Chu thich cua tac gia lien he “Ngo” voi giac ngo va vo nga. Day la mot huong dien giai dang chu y.
Neu nguoi tu thuc su quan chieu vo nga, ho se co ly do de xem xet lai su bam viu vao danh xung “thien su”, “hanh gia” hay “nguoi giac ngo”.
Nhung can phan biet: hieu khai niem vo nga khong tu dong dong nghia voi chung nghiem vo nga.
Mot nguoi co the noi rat dung ve vo nga ma van lay cai toi lam trung tam. Khi do, van de khong nam o viec nguoi ay thieu thuat ngu Phat hoc, ma o cho nhan thuc chua duoc chuyen hoa thanh cach song.
Day chinh la noi cau “Ngo hoc ‘that,’ ‘hanh’ gia” co suc phe binh: nguoi ta co the biet dieu dung ma van chua song duoc dieu dung.
________________________________________
7. “Ngo” la gi? Cho choi chu can phan biet
Chu thich cua tac gia viet:
Ngo Ta tu tieng Tau. Hay giac ngo = vo nga.
Cho nay can duoc lam ro de phan biet ngon ngu voi y do triet hoc.
Trong tieng Viet, “ngo” co the gan voi chu 悟 (ngo) trong cac tu nhu giac ngo, tinh ngo, khai ngo. Chu nay lien quan den su nhan ra, hieu ra hoac tinh thuc.
Con chu 我 (nga) moi co nghia la “ta” hoac “toi”.
Hai chu 悟 va 我 khong phai cung mot chu Han, du khi dat trong mot tro choi ngon ngu, tac gia co the muon goi su chuyen dong tu cai toi sang su giac ngo.
Vi vay, neu hieu cau “Ngo Ta” la mot phep choi chu triet hoc, co the doc no nhu mot cau hoi:
Cai ta dang nhan minh la ai, va su giac ngo co lam thay doi cach ta bam viu vao cai ta ay hay khong?
Nhung neu xet tu nguyen, khong the khang dinh “Ngo” von co nghia la “Ta”. Tuong tu, giac ngo va vo nga co quan he tu tuong sau sac trong Phat hoc, nhung khong phai hai tu dong nghia.
Cach phan biet nay khong lam mat gia tri sang tao cua bai tho. Trai lai, no giup ta thay ro dau la nghia goc cua ngon ngu, dau la nghia moi do tac gia tao ra.
________________________________________
8. Danh gia nghe thuat: Mot bai tho lay ngon ngu lam doi tuong phan tinh
Diem dac sac cua Hanh ‘gia,’ hoc ‘that’ la tac gia khong chi dung chu de dien ta mot tu tuong. Ong bien chinh cau tao cua chu thanh doi tuong de chat van.
Diem manh
1. Phep choi chu co muc tieu tu tuong ro rang.
“Hoc gia” va “hanh gia” von la nhung danh xung binh thuong. Khi tach chu “gia” khoi nghia Han–Viet “nguoi”, tac gia tao ra mot nghich ly: danh xung cua nguoi hoc va nguoi tu lai co the bi doc thanh loi chat van ve su gia tao.
2. Bai tho ngan nhung co tinh phan tinh.
Bon cau khong ke mot cau chuyen cu the, ma buoc nguoi doc xem xet khoang cach giua dieu minh biet, dieu minh noi va dieu minh lam.
3. Chu thich la mot phan quan trong cua tac pham.
Vi bai tho dua vao su chuyen nghia giua Han–Viet va tieng Viet hien dai, chu thich giup nguoi doc nhan ra chu y cua tac gia. Neu thieu chu thich, mot so nguoi co the chi thay day la mot cach choi chu hoi kho hieu.
Diem can can nhac
Thu nhat, cau “Nhan sinh phong cho ngo” co do mo lon nhung chua that ro cu phap. Nguoi doc co the hieu xa hoi phong danh hieu cho nguoi giac ngo, nhung chu “ngo” chua xac dinh ro la ten goi hay trang thai giac ngo.
Thu hai, cau “Ngo hoc ‘that,’ ‘hanh’ gia” co dong den muc de tao ra nhieu cach ngat. Do co the la dung y de nguoi doc tu kham pha, nhung neu muc tieu la truyen dat mot luan diem ro rang, tac gia co the can nhac cach trinh bay.
Thu ba, can giu ranh gioi giua choi chu va tu nguyen. Nghia “gia doi” trong bai tho la nghia do tac gia chu dong khai thac, khong phai nghia goc cua chu 者 trong “hoc gia” va “hanh gia”.
Day khong phai su bac bo phep choi chu, ma la cach xac dinh dung ban chat sang tao cua no.
________________________________________
9. Ket luan: Hoc that chua du, phai song that
Bai tho Hanh ‘gia,’ hoc ‘that’ co the duoc tom luoc bang mot nghich ly:
Nguoi ta co the duoc goi la nguoi hieu dao, nhung danh xung ay khong thay the duoc viec thuc hanh dao.
“Hoc gia” va “hanh gia” von la nhung tu Han–Viet co nghia trung tinh. Tac gia co y tach chu “gia” ra, dat no vao nghia “khong that”, tu do bien danh xung thanh mot cau hoi ve su chan that.
Duoi goc nhin Phat hoc, bai tho nhac rang hieu giao ly chua dong nghia voi chuyen hoa ban than; noi ve vo nga chua dong nghia voi buong bo chap nga; duoc nguoi khac ton kinh cung chua phai bang chung cua giac ngo.
Dieu dang suy ngam nhat khong phai la tim xem ai xung dang bi goi la “gia”, ma la tu xet lai khoang cach giua dieu minh hieu va cach minh song.
Va neu day phep choi chu cua tac gia den tan cung, cau hoi cuoi cung co the la:
Khi khong con can chung minh minh la thien su, hoc gia hay hanh gia, lieu nguoi ta co the hoc ma khong chap danh, hanh ma khong cau duoc cong nhan, va song dung voi dieu minh da thay?
Do la luc bai tho vuot khoi tieng cuoi trao phung, tro thanh mot loi nhac ve su chan that trong tu hoc.

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Hành ‘giả,’ Học ‘thật’