cái vồn
“Chưa đi chưa biết Đồ Sơn.
Đi rồi mới biết không hơn "đồ" nhà,
"Đồ" nhà tuy có hơi già.
Nhưng là đồ thật không là đồ "sơn.”
(Vô danh?)
Chưa dô chưa biết Cái Vồn,1
Dô rồi mới biết Cái Vồn dễ thương.
Cái Vồn tuy ở miệt vườn,
Cái Vồn trẻ đẹp hơn là cái Đa.
1. Cái Vồn ở Cần Thơ
(Lê Huy Trứ đối đáp)
Phân tích câu đối đáp “Cái Vồn”
Tác giả: Lê Huy Trứ
Câu đối đáp này có nét đặc sắc ở chỗ dùng lối nói dân gian, tiếng địa phương và phép chơi chữ hai nghĩa để tạo tiếng cười. Nếu câu vè về Đồ Sơn lấy sự so sánh giữa “đồ nhà” và “đồ sơn” làm điểm gây cười, thì Lê Huy Trứ đáp lại bằng cách chuyển địa danh Cái Vồn ở Cần Thơ thành trung tâm của một lời khen dí dỏm.
Điều đáng chú ý là đây không phải câu đối theo nghĩa cổ điển, đòi hỏi nghiêm ngặt về số chữ, thanh bằng–trắc và đối ý. Nó gần với đối đáp ứng khẩu, có vần, có ý trêu đùa và có chủ ý lật lại câu nói trước.
1. Câu dẫn: Đồ Sơn và “đồ nhà”
Chưa đi chưa biết Đồ Sơn.
Đi rồi mới biết không hơn "đồ" nhà,
"Đồ" nhà tuy có hơi già.
Nhưng là đồ thật không là đồ "sơn".
a. Chơi chữ giữa địa danh và danh từ
Đồ Sơn là địa danh; còn đồ trong “đồ nhà” và “đồ sơn” được tách ra để tạo những cách hiểu khác nhau.
• Đồ Sơn: địa danh ở Hải Phòng.
• Đồ nhà: trong ngữ cảnh câu vè, cách nói ám chỉ người phụ nữ ở nhà, thường được hiểu theo lối đùa nghịch là người vợ.
• Đồ sơn: được khai thác như một cách gọi có tính chơi chữ, đối lập với “đồ thật” ở nhà.
Cái duyên của câu vè nằm ở sự chuyển nghĩa: người nghe ban đầu tưởng đang nghe lời giới thiệu về một địa danh, nhưng càng đọc càng nhận ra câu chuyện thực chất xoay quanh việc so sánh phụ nữ ở nơi xa với người phụ nữ ở nhà.
Cách nói này mang sắc thái trào phúng dân gian, có phần bông đùa và có thể gây tranh luận vì biến phụ nữ thành đối tượng so sánh.
b. “Tuy có hơi già” nhưng “là đồ thật”
"Đồ" nhà tuy có hơi già.
Nhưng là đồ thật không là đồ "sơn".
Đây là phần kết tạo tiếng cười bằng cách đặt hai tiêu chí cạnh nhau: trẻ đẹp và sự quen thuộc, chân thật.
“Đồ nhà” có thể không còn trẻ, nhưng vẫn là người thật, người thân thuộc trong cuộc sống. Còn “đồ sơn” được dùng để tạo thế đối lập với “đồ thật”, gợi ý sự giả tạo hoặc vẻ ngoài được tô điểm.
Cần lưu ý rằng đây là logic trào phúng của câu vè, không phải một nhận định khách quan rằng phụ nữ ở nơi này thật hơn hay giả hơn phụ nữ ở nơi khác.
Câu vè vừa đùa về ham muốn của đàn ông, vừa có thể được đọc như một lời nhắc rằng cái mới lạ ở bên ngoài không nhất thiết tốt hơn điều mình đã có.
________________________________________
2. Lê Huy Trứ đối đáp: Từ Đồ Sơn đến Cái Vồn
Chưa dô chưa biết Cái Vồn,
Dô rồi mới biết Cái Vồn dễ thương.
Hai câu mở đầu giữ lại gần như nguyên vẹn cấu trúc của câu dẫn:
• Chưa đi → chưa biết.
• Đi rồi → mới biết.
Nhưng Lê Huy Trứ thay Đồ Sơn bằng Cái Vồn, đồng thời thay giọng chê bai bằng lời khen.
a. “Dô” — dấu ấn khẩu ngữ Nam Bộ
Tác giả viết “dô” thay vì “vô”, tạo sắc thái khẩu ngữ Nam Bộ. Cách dùng này khiến lời đối đáp gần gũi, tự nhiên, như một câu nói vui được ứng khẩu trong cuộc trò chuyện.
Sự khác biệt giữa “đi” trong câu dẫn và “dô” trong câu đáp cũng tạo ra một nét riêng: câu trước mang giọng vè phổ biến, câu sau mang giọng địa phương rõ hơn.
Đây không đơn thuần là thay một từ cho có vần. Nó giúp xác lập không khí miền Tây, phù hợp với địa danh Cái Vồn ở Cần Thơ mà tác giả chú thích.
b. “Cái Vồn dễ thương”
Câu này có thể được hiểu theo nghĩa trực tiếp: đến Cái Vồn rồi mới biết nơi ấy đáng yêu.
Nhưng trong mạch đối đáp có tính chơi chữ, “Cái Vồn” còn được đặt vào một cấu trúc có khả năng gợi liên tưởng thân mật, tinh nghịch. Chính sự nhập nhằng giữa địa danh và cách người nghe liên tưởng đến nó làm nên nét nghịch ngợm của câu thơ.
Tuy nhiên, không nên khẳng định “Cái Vồn” vốn có nghĩa tục hoặc có một nghĩa ẩn cố định nếu chưa có chứng cứ ngôn ngữ học. Cái duyên chơi chữ trong bài có thể xuất phát từ cách đặt tên địa danh vào ngữ cảnh, chứ không nhất thiết từ nghĩa từ nguyên của địa danh ấy.
________________________________________
3. Hai câu cuối: Miệt vườn, tuổi trẻ và cú lật ở câu kết
Cái Vồn tuy ở miệt vườn,
Cái Vồn trẻ đẹp hơn là cái Đa.
Đây là đoạn chuyển từ lời khen địa phương sang phép so sánh.
a. “Tuy ở miệt vườn”
“Miệt vườn” gợi không gian Nam Bộ với vườn cây, sông nước và đời sống thôn quê.
Trong câu thơ, cụm từ này tạo ra một thế tương phản nhẹ: dù ở miền quê, Cái Vồn vẫn được tác giả khen là trẻ đẹp.
Lời khen có tính địa phương và thân tình, không cần đến những mỹ từ cầu kỳ. Nó giống một cách bênh vực quê mình trong cuộc đối đáp vui: nơi tôi nói đến có thể không nổi tiếng như nơi anh nhắc, nhưng vẫn có nét đáng yêu riêng.
b. “Cái Vồn trẻ đẹp hơn là cái Đa”
Câu cuối là điểm gây tò mò nhất, vì “Cái Vồn” và “cái Đa” được đặt cạnh nhau như hai đối tượng có thể so sánh.
Nếu chỉ xét nghĩa bề mặt, đây là lời khẳng định Cái Vồn trẻ đẹp hơn một đối tượng được gọi là “cái Đa”. Nhưng trong toàn bộ ngữ cảnh, câu thơ có thể còn mang ý trêu đùa về tuổi tác và sức hấp dẫn của phụ nữ.
Điều cần thận trọng là chú thích của tác giả chỉ giải thích rằng Cái Vồn ở Cần Thơ; chưa có chú thích tương ứng cho “cái Đa”. Vì vậy, có vài khả năng:
1. “Cái Đa” là một địa danh hoặc tên gọi có ngữ cảnh riêng mà người nghe đương thời hiểu được.
2. Đây là một cách gọi mang tính đối đáp, nhằm tạo vần và tạo thế so sánh với “Cái Vồn”.
3. “Cái Đa” có thể được dùng theo một liên tưởng riêng trong cuộc trò chuyện, nhưng người đọc hiện nay chưa đủ dữ kiện để xác định chính xác.
Nếu không có thêm ngữ cảnh, ta không nên tự gán cho “cái Đa” một nghĩa tục, một nhân vật cụ thể hoặc một địa danh nhất định.
Dù hiểu theo hướng nào, cấu trúc câu vẫn thể hiện rõ ý định của tác giả: không chỉ đáp lại câu vè trước mà còn đảo chiều cuộc so sánh, biến nơi bị xem là kém nổi tiếng thành đối tượng được khen trẻ đẹp hơn.
________________________________________
4. Phép đối đáp có cân xứng không?
Hai đoạn có cấu trúc tương ứng khá rõ:
Câu dẫn về Đồ Sơn Câu đối đáp về Cái Vồn
Chưa đi chưa biết Đồ Sơn Chưa dô chưa biết Cái Vồn
Đi rồi mới biết không hơn “đồ” nhà Dô rồi mới biết Cái Vồn dễ thương
“Đồ” nhà tuy có hơi già Cái Vồn tuy ở miệt vườn
Nhưng là đồ thật không là đồ “sơn” Cái Vồn trẻ đẹp hơn là cái Đa
Sự cân xứng chủ yếu nằm ở cấu trúc cú pháp, nhịp kể và cách đưa ra nhận xét sau khi trải nghiệm, chứ không nằm ở phép đối chỉnh tề theo luật thơ cổ điển.
Câu đáp còn có một cách phản ứng khá khéo: thay vì tranh luận trực tiếp về tiêu chí “đồ thật” và “đồ sơn”, tác giả chuyển sang khen Cái Vồn. Nói cách khác, tác giả không nhất thiết phải bác bỏ câu vè cũ; ông chỉ cần dựng lên một đối tượng khác để tạo thế đối đáp ngang hàng.
Đây là đặc điểm thường gặp của lời đối đáp dân gian: không giải quyết tranh luận bằng lý lẽ dài dòng, mà bằng một câu nói có vần, có ý và có khả năng làm người nghe bật cười.
________________________________________
5. Nhìn từ nghệ thuật chơi chữ
Cái duyên của bài nằm ở ba thủ pháp.
Thứ nhất, lặp cấu trúc.
“Chưa đi chưa biết” được chuyển thành “Chưa dô chưa biết”, giữ lại khuôn câu để người nghe nhận ra ngay mối liên hệ giữa hai đoạn.
Thứ hai, chuyển địa danh.
Đồ Sơn được thay bằng Cái Vồn. Việc thay địa danh không chỉ đổi không gian mà còn chuyển điểm nhìn, từ một câu vè quen thuộc sang lời tự giới thiệu có tính địa phương.
Thứ ba, đảo chiều đánh giá.
Câu dẫn sử dụng so sánh để hạ thấp sức hấp dẫn của nơi xa; câu đáp lại sử dụng so sánh để nâng Cái Vồn lên. Cả hai cùng dựa vào lối nói phóng đại và tinh thần trêu đùa.
Đây là kiểu hài hước không cần kể một câu chuyện hoàn chỉnh. Chỉ cần người nghe nhận ra khuôn câu cũ và thấy nó được biến đổi đúng chỗ, tiếng cười đã xuất hiện.
________________________________________
6. Có thể đọc bài thơ dưới góc nhìn văn hóa Nam Bộ không?
Có. Đặc biệt, chữ “dô”, hình ảnh “miệt vườn” và giọng điệu thân mật khiến đoạn đối đáp mang màu sắc Nam Bộ.
Lối nói này thường có những đặc điểm như:
• Ưa dùng khẩu ngữ và tiếng địa phương.
• Thích đối đáp nhanh, ít lời nhưng có ý.
• Dùng vần điệu để biến câu nói thường ngày thành lời trêu đùa.
• Tạo tiếng cười bằng cách đổi nghĩa hoặc đảo chiều câu nói của người trước.
Dù vậy, chỉ từ một đoạn thơ ngắn, chưa thể khẳng định đây là một tác phẩm thuộc một thể loại dân gian xác định hoặc có nguồn gốc truyền miệng lâu đời. Có thể nói chắc hơn rằng Lê Huy Trứ đang vận dụng phong cách đối đáp dân gian để tạo một câu đùa có màu sắc địa phương.
________________________________________
7. Đánh giá chung
Câu đối đáp Cái Vồn có giá trị chính ở sự nhanh trí, tự nhiên và khả năng biến một khuôn câu có sẵn thành một lời đáp mang dấu ấn riêng.
Tác giả không cố tạo ra một bài thơ triết lý. Tiếng cười đến từ sự tương ứng giữa hai đoạn, từ cách thay địa danh, từ khẩu ngữ “dô”, và từ cú lật ở câu cuối.
Điểm mạnh là giọng thơ vui, dễ nhớ và có tính ứng khẩu. Điểm chưa thật rõ là ý nghĩa của “cái Đa”: nếu người đọc không biết ngữ cảnh, họ có thể hiểu câu cuối theo nhiều hướng khác nhau. Đây không nhất thiết là nhược điểm nếu câu thơ vốn được sáng tác để đối đáp trực tiếp với một người đã biết chuyện; nhưng khi đứng độc lập trên trang giấy, nó làm giảm độ minh bạch của ý.
Tóm lại: câu vè về Đồ Sơn tạo tiếng cười bằng cách so sánh người phụ nữ ở nơi xa với “đồ nhà”; Lê Huy Trứ đáp lại bằng cách chuyển trọng tâm sang Cái Vồn, dùng tiếng địa phương và lời khen trẻ đẹp để tạo một thế đối đáp vui vẻ. Cái duyên nằm ở phép chuyển nghĩa và đảo chiều, chứ không phải ở sự chỉnh luật của một câu đối cổ điển.
|
Bài này đã được xem 523 lần
|
|
Người đăng:
|
TruHuyLe
|
|
|
|