nói chí hay trả thù

Toi lui, hãy cu ban toi,
Toi chét nói chí trả thù cho toi
Tuong quan vang lenh bán ngay,
Trung thanh nhu the, luu danh cho ngài

Dòm cau nó, nghẽ cau ni,
Vùa cuòi vùa méu, sủ ghi le nao.

Ban vi tuan lenh của ngài,
Trả thù cho ngài, tra thu chinh ta?
Nói chí lùi hay chí lui?
Ban ngài lui buoc, chi lui chí lui.

Phan tich bai tho Noi Chi Hay Tra Thu
Tac gia: Le Huy Tru
Bai tho nay da ket hop hai nghich ly ma ta vua thao luan: nghich ly cua viec tra thu va nghich ly cua viec noi chi. Diem dac sac khong chi nam o noi dung ma con o cach tac gia sap xep cac cau tho de mot loi tuyen bo tuong nhu hung hon dan bien thanh mot man hai kich ngon tu.
Cai tro treu cua bai tho la: Nguoi ra lenh ban chinh minh khi lui buoc, nhung lai yeu cau nguoi song noi chi va tra thu cho minh. Neu cac tuong linh tuan lenh, ho se tra thu ai — ke thu cua nguoi chet, hay chinh nhung nguoi da thi hanh lenh cua nguoi chet?
1. Kho tho thu nhat: Loi tuyen bo tu tao nghich ly
Toi lui, hay cu ban toi,
Toi chet noi chi tra thu cho toi
Tuong quan vang lenh ban ngay,
Trung thanh nhu the, luu danh cho ngai
“Toi lui, hay cu ban toi”
Cau tho mo dau bang mot loi thach thuc quyet liet. Nguoi noi khong chi tuyen bo quyet tam tien len ma con dat ra hinh phat cho chinh minh neu lui buoc.
Tuy nhien, khi dat loi tuyen bo nay canh cau tiep theo, y nghia bat dau re sang huong trao phung.
“Toi chet noi chi tra thu cho toi”
Day la nut that cua toan bai.
Neu tach rieng, cau tho co the duoc hieu la nguoi chet yeu cau nguoi song tiep tuc chi huong va tra thu cho minh. Nhung khi dat ngay sau «Toi lui, hay cu ban toi», cau noi lap tuc tao ra mot nghich ly:
• Neu nguoi chi huy lui, cac tuong linh phai ban ong ta.
• Neu ong ta chet, nhung nguoi song phai noi chi va tra thu cho ong ta.
Nhu vay, cac tuong linh co the phai ban nguoi chi huy de tuan lenh, roi lai phai tra thu cho chinh nguoi ma ho da ban theo lenh.
Chu “noi chi” dung canh “tra thu” con khien hai y niem khac nhau nhap lam mot: nguoi song vua phai tiep tuc chi huong cua nguoi chet, vua phai thuc hien loi yeu cau bao thu. Tac gia khong giai thich su mau thuan ay ma de no tu boc lo.
“Tuong quan vang lenh ban ngay”
Chu “ngay” tao ra nhip hanh dong dut khoat, khong do du. Cac tuong linh khong phan doi, khong tranh luan, chi thi hanh menh lenh.
Nhung chinh su tuan lenh tuyet doi ay lai khien tinh huong tro nen tro treu: neu ho ban dung nguoi da ra lenh, thi khi nguoi ay chet, ho phai thuc hien loi yeu cau tra thu nhu the nao?
“Trung thanh nhu the, luu danh cho ngai”
Day la loi khen mang tinh mia mai.
“Trung thanh” von la mot pham chat dang trong. Nhung trong tinh huong nay, long trung thanh duoc day den muc nguoi ta ban chinh nguoi minh phai bao ve.
“Luu danh cho ngai” cang lam tang tinh cham biem: neu cac tuong linh thuc hien loi tuyen bo theo dung nghia den, cai ten duoc luu lai co the khong phai la bieu tuong cua long trung thanh bat kha chien bai, ma la mot truong hop tro treu ve menh lenh tu mau thuan.
Cai cuoi xuat hien khi mot hanh dong duoc goi la trung thanh lai co the dan den ket qua trai nguoc voi dieu nguoi ra lenh mong muon.
________________________________________
2. Kho tho thu hai: Tieng cuoi chuyen thanh tieng khoc
Dom cau no, nghe cau ni,
Vua cuoi vua meu, su ghi le nao.
Kho tho nay chuyen tu tinh huong hanh dong sang phan ung cua nguoi quan sat.
“Dom cau no, nghe cau ni”
Cach dung tu mang sac thai khau ngu, gan gui va co chut bong dua. Nguoi doc nhin cau nay roi ngo sang cau kia, doi chieu hai ve cua loi tuyen bo.
Mot ben la yeu cau ban nguoi lui buoc; ben kia la yeu cau noi chi va tra thu cho nguoi chet.
Khi dat canh nhau, hai loi ay tu tao thanh mot man doi dap ma nguoi noi duong nhu khong nhan ra su tro treu cua chinh minh.
“Vua cuoi vua meu, su ghi le nao”
Day la cau tho co tac dung chuyen giong ro nhat.
“Cuoi” vi nghich ly qua doi tro treu; “meu” vi tinh huong ay, neu duoc thuc hien that, khong con la chuyen dua.
Cau hoi “su ghi le nao” dua tieng cuoi tu mot tro choi ngon tu sang cach nhin ve lich su. Nguoi doc duoc moi tu hoi: neu mot loi tuyen bo duoc ghi lai nhu bieu tuong cua long trung thanh, nhung khi doc sat nghia lai tao ra tinh huong tu mau thuan, thi nen tiep nhan no nhu the nao?
Tac gia khong tra loi thay nguoi doc. Cau hoi de ngo chinh la diem manh cua kho tho.
________________________________________
3. Kho tho thu ba: Dinh diem cua nghich ly tra thu
Ban vi tuan lenh cua ngai,
Tra thu cho ngai, tra thu chinh ta?
Day la kho tho co dong nhat ve mat lap luan.
“Ban vi tuan lenh cua ngai”
Cau tho nhan manh rang cac tuong linh khong hanh dong trai lenh, ma hanh dong theo chinh loi tuyen bo cua nguoi chi huy.
Tu day, bai tho dat ra mot tinh the kho xu: neu ho bi xem la ke co loi vi da ban nguoi chi huy, thi loi ay xuat phat tu viec ho khong trung thanh hay tu viec ho da trung thanh qua muc?
“Tra thu cho ngai, tra thu chinh ta?”
Cau tho chuyen dai tu tu “ngai” sang “ta”, tao ra cu dao nguoc.
Ban dau, nguoi duoc tra thu la nguoi chi huy da chet. Nhung neu cac tuong linh la nhung nguoi da ban ong theo lenh, thi ho cung co the tro thanh doi tuong bi phe cua ong doi tra thu.
Khi do, “tra thu cho ngai” co the bien thanh “tra thu chinh ta”.
Day khong chi la su nhap nhang giua nguoi tra thu va nguoi bi tra thu. No la ket qua cua viec dat hai menh lenh canh nhau: mot menh lenh khien nguoi chi huy co the bi ban, va mot menh lenh yeu cau tra thu sau khi nguoi ay chet.
Neu tuan lenh ban nguoi chi huy la trung thanh, thi tra thu nguoi da thi hanh lenh ay co phai la tra thu long trung thanh khong?
Cau hoi nay day nghich ly den tan cung ma khong can them loi binh.
________________________________________
4. Kho tho cuoi: “Noi chi lui hay chi lui?”
Noi chi lui hay chi lui?
Ban ngai lui buoc, chi lui chi lui.
Day la phan dac thu nhat cua bai tho, vi tac gia chuyen tu nghich ly hanh dong sang nghich ly ngon tu.
“Noi chi lui hay chi lui?”
Cau hoi nay khong phai la hoi nguoi ke tuc nen chon chi lon hay chi nho. No xuat phat truc tiep tu menh de ban dau: “Toi lui, hay cu ban toi”.
Neu lui buoc la ly do de bi ban, thi nguoi song noi chi cua nguoi da chet phai hieu loi yeu cau ay ra sao?
• Noi chi cua nguoi khong chiu lui?
• Hay noi chi cua nguoi da tuyen bo rang neu minh lui thi hay ban minh?
Su trao phung nam o cho tac gia khong de “noi chi” dung rieng nhu mot loi hieu trieu cao dep. Ong dat no ngay sau mot dieu kien khien nguoi doc phai xem xet lai y nghia cua loi hieu trieu ay.
“Ban ngai lui buoc, chi lui chi lui”
Cau cuoi co y don nhung chu gan am va gan nghia vao cung mot dong: “lui buoc, chi lui, chi lui”.
Su lap lai tao cam giac vong quanh, nhu the cau noi cu quay ve diem xuat phat ma khong thoat duoc nghich ly.
Neu lui buoc la dieu khien nguoi ta bi ban, thi «chi lui» duong nhu khong the tro thanh mot chi huong de noi tiep. Nhung neu nguoi chet yeu cau noi chi minh, nguoi doc lai khong the tach loi yeu cau ay khoi chinh loi tuyen bo ve viec lui buoc.
Cau tho khong dua ra mot dap an hop ly vi muc dich cua no la phoi bay su nhap nhang da co tu dau.
Dieu dang chu y la tac gia khong don thuan choi chu cho vui. Choi chu o day la phuong tien de lam lo ra nghich ly cua hai loi tuyen bo khi dat canh nhau.
________________________________________
5. Ket cau toan bai: Tu menh lenh den vong luan quan
Bai tho co mot tien trinh ro rang:
Phan Noi dung Tac dung trao phung
Kho 1 Ra lenh ban khi lui, roi yeu cau noi chi va tra thu Tao ra mau thuan ban dau
Kho 2 Nguoi doc nhin lai hai loi tuyen bo Chuyen mau thuan thanh tieng cuoi pha nuoc mat
Kho 3 Ban theo lenh roi phai tra thu Day nghich ly thanh vong tu quy chieu
Kho 4 Noi chi nhung lai vuong vao chi lui Ket thuc bang su nhap nhang ngon tu
Diem manh cua ket cau nay la tac gia khong can lien tuc dua ra nhung loi buoc toi. Chi can giu nguyen cac menh de va dat chung canh nhau, mau thuan tu xuat hien.
Bai tho cung co hai tang trao phung bo sung cho nhau:
• “Tra thu” tao ra nghich ly ve nguoi hanh dong: nguoi thi hanh lenh co the tro thanh doi tuong tra thu.
• “Noi chi” tao ra nghich ly ve dieu duoc ke tuc: nguoi song duoc yeu cau noi chi cua mot nguoi ma loi tuyen bo da khien chi ay tro nen nhap nhang.
Nhan de Noi Chi Hay Tra Thu vi the khong chi neu hai hanh dong. No dat nguoi doc giua hai menh lenh, moi menh lenh deu co ve ro rang khi dung rieng nhung tro nen tro treu khi ghep lai.
6. Nhan xet tong ket
Theo toi, cau tho co suc nang nhat ve mat trao phung la:
Ban vi tuan lenh cua ngai,
Tra thu cho ngai, tra thu chinh ta?
Boi no dien dat truc tiep nghich ly ma khong can giai thich dai dong: nguoi thi hanh lenh co the tro thanh nan nhan cua chinh loi yeu cau tra thu.
Cau ket “Noi chi lui hay chi lui?” lai tao ra mot kieu tieng cuoi khac: thay vi giai quyet nghich ly, no buoc nguoi doc quay tro lai loi tuyen bo ban dau va nhan ra rang mau thuan chua bao gio duoc thao go.
Gia tri trao phung cua bai tho nam o cho tac gia khong can tao ra mot nghich ly moi. Ong chi can dat nhung loi da duoc tuyen bo canh nhau, roi de chinh chung tu mau thuan.

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Nối Chí Hay Trả Thù