trả thù hay nói chí?

Phan tích bài tho duói day của tác giả Le Huy Trú, thẻ theo cau nói sau day của Tỏng Thóng Ngo Dình Diẹm, 26-10-1963, “Toi tién theo toi, toi lùi bán toi, toi chét trả thù cho toi.”
Vạy thì, toi “lùi” bán toi, có bị trả thù theo lòi yeu càu bán toi khong?
Phe ủng họ Diẹm sủa lại cau Diẹm nói tren vì phe Càn lao Cong giáo phò Diẹm muón Vatican phong thánh cho ong ta nen bỏ chũ “trả thù” có vẽ khong thánh thiẹn: “Toi tién theo toi, toi lùi bán toi, toi chét “noi chí” toi.
Vạy thì, toi chét vì “lùi” noi chí “lùi” của toi?
Nghịch lý của Ngo Dình Diẹm.
1. Tra Thu
Toi lui hay bán toi
Quan lẹnh bát hý ngon
Các tuóng luon trung thành
Tuan lẹnh bán kẻ lùi
Ngài chét nen nhó on
Thay vì dòi trả thù

2. Noi Chi
Toi chét nói chí toi
Chu tuóng bán kẻ lùi.
Nó chí lùi hay lui?
Chí lùi là phản quóc
Chí lùi là phản bạn
Nói chí toi chí lùi?

NGHICH LY NGO DINH DIEM
Phan tich tho trao phung cua Le Huy Tru
1. Bai tho “Tra Thu”: Trung thanh theo lenh, roi tra thu chinh minh?
Toi lui hay ban toi
Quan lenh bat hy ngon
Cac tuong luon trung thanh
Tuan lenh ban ke lui
Ngai chet nen nho on
Thay vi doi tra thu
A. “Toi lui hay ban toi”: Menh lenh tu dat minh vao the nguy hiem
Cau tho mo dau bang mot loi tuyen bo ngan gon, truc tiep:
“Toi lui hay ban toi”.
Nguoi noi vua la nguoi ra lenh, vua la doi tuong bi nham ban. Neu ong ta tien, cac tuong linh di theo; neu ong ta lui, ho phai ban ong ta.
Cai tro treu nam o cho: nguoi chi huy dat long trung thanh cua thuoc cap vao mot menh lenh ma chinh minh co the tro thanh nan nhan.
Cau tho khong can giai thich rang nguoi chi huy dang tu mau thuan. Chinh cau truc cua cau noi da tao ra tinh huong trao phung.
B. “Quan lenh bat hy ngon”: Cac tuong chi lam dung loi ong noi
“Bat hy ngon” — 不戲言 — co nghia la khong noi dua, khong noi loi bong lon.
Dat cau nay ngay sau «Toi lui hay ban toi», tac gia khien loi noi cua Diem mang dang ve cua mot quan lenh nghiem tuc.
Cac tuong linh khong the vua duoc yeu cau trung thanh, vua bi trach cu chi vi da thuc hien dung dieu nguoi chi huy tuyen bo.
Hai cau tiep theo day tinh huong den cho tro treu:
Cac tuong luon trung thanh
Tuan lenh ban ke lui
Den day, tac gia khong can buoc toi cac tuong phan boi hay ca ngoi ho trung thanh. Ong chi dat ho vao dung vi tri ma loi noi cua Diem tao ra: neu nguoi chi huy lui, nguoi trung thanh phai ban chinh nguoi chi huy.
C. “Ngai chet nen nho on / Thay vi doi tra thu”: Cu dao nguoc trao phung
Day la diem nghich ly thu nhat dat den cao trao.
Gia su cac tuong linh thuc hien dung loi tuyen bo: Diem lui, ho ban Diem. Khi Diem chet, ho lai duoc yeu cau tra thu cho Diem.
Nhung tra thu ai?
• Tra thu nhung nguoi khac thi chua chac da giai quyet duoc mau thuan.
• Tra thu chinh nhung tuong linh da ban Diem theo loi ong thi chang khac nao trung phat nguoi thi hanh menh lenh cua minh.
• Neu cac tuong linh tu tra thu chinh minh, tinh huong tro thanh mot vong luan quan trao phung.
Day la nghich ly cua cau “Toi lui hay ban toi” khi dat ngay truoc cau “Toi chet tra thu cho toi”.
Neu chi noi “Toi tien theo toi, toi chet tra thu cho toi”, loi tuyen bo tuong doi ro rang: theo nguoi chi huy va tra thu cho nguoi chi huy.
Chinh menh de “Toi lui hay ban toi” chen vao giua da tao ra mau thuan.
Cau ket cua ong — “Ngai chet nen nho on / Thay vi doi tra thu” — con co tac dung cham biem them: nguoi chet dang duoc nho on vi da de lai mot tinh the ma nguoi song khong biet phai giai quyet the nao.
________________________________________
2. Bai tho “Noi Chi”: Neu chi lui dang bi ban, noi chi nao?
Toi chet noi chi toi
Chu tuong ban ke lui.
Noi chi lui hay lui?
Chi lui la phan quoc
Chi lui la phan ban
Noi chi toi chi lui?
Neu bai “Tra Thu” khai thac su mau thuan giua hai menh lenh, thi bai “Noi Chi” khai thac su nhap nhang giua dieu bi len an va dieu duoc yeu cau ke tuc.
A. “Toi chet noi chi toi”: Mot loi tuyen bo tuong nhu minh bach
Dung rieng, “Toi chet noi chi toi” khong co gi kho hieu. Nguoi noi muon nhung nguoi con song tiep tuc chi huong cua minh.
Nhung ong khong de cau tho dung rieng.
Ngay sau do la:
Chu tuong ban ke lui.
Cau tho nay dua tro lai dieu kien da xuat hien trong bai thu nhat: nguoi lui se bi ban.
Vi vay, loi yeu cau noi chi khong con hoan toan don gian. Nguoi doc da biet rang trong he thong menh lenh ay, lui buoc la hanh vi co the khien nguoi ta mat mang.
B. “Noi chi lui hay lui?”: Cau hoi lam lo nghich ly
Day la cau hoi quan trong nhat cua bai tho.
Neu nguoi chi huy da tuyen bo “Toi lui hay ban toi”, vay “lui” co the tro thanh mot phan trong chinh cau chuyen ve chi huong cua ong ta.
Tac gia dat hai tu “chi” va “lui” canh nhau de tao ra su va cham ve nghia:
• “Noi chi” la tiep tuc chi huong cua nguoi di truoc.
• “Lui” la hanh dong ma nguoi ay da tuyen bo phai bi ban.
Vay neu nguoi di truoc vua tuyen bo minh se bi ban khi lui, vua yeu cau nguoi song noi chi minh, nguoi ke tuc phai hieu moi quan he giua hai loi ay nhu the nao?
Cau hoi khong phai la nguoi doc khong biet “chi lon” nghia la gi. Cau hoi la chinh nguoi duoc yeu cau noi chi lai co mot loi tuyen bo khien hanh vi lui buoc tro thanh dieu khong the chap nhan.
Do la ly do cau “Noi chi lui hay lui?” co suc cham biem rieng: no keo mot loi hieu trieu trang trong xuong thanh mot cau hoi ve su nhat quan cua nguoi da noi ra loi hieu trieu ay.
C. “Chi lui la phan quoc / Chi lui la phan ban”: Day nghich ly den cuc diem
Hai cau nay khong don thuan noi rang lui buoc la xau. Chung lam cho hau qua cua viec lui tro nen nghiem trong hon: lui khong chi la trai lenh, ma con bi gan thanh phan quoc, phan ban.
Den day, nguoi doc da co du du kien de tu nhan ra su tro treu:
Neu lui la phan quoc, phan ban, va nguoi lui phai bi ban, vay noi chi mot nguoi co nghia la phai ke tuc ca nguyen tac khong duoc lui cua nguoi ay, hay phai lap lai chinh hanh dong lui ma nguoi ay da dung lam dieu kien de bi ban?
Tac gia khong can tra loi. Cang co tim mot cau tra loi dut khoat, nguoi doc cang bi keo sau hon vao tinh the ma bai tho tao ra.
D. “Noi chi toi chi lui?”: Cau ket mo ra vong nghich ly
Cau cuoi quay lai nguyen van y tuong «noi chi», nhung dat canh no la «chi lui».
Day la diem ket cau dang chu y: bai tho mo dau bang «Toi chet noi chi toi», roi ket thuc bang «Noi chi toi chi lui?».
Cau cuoi khong dua ra mot ket luan lich su. No buoc loi tuyen bo ban dau phai doi dien voi chinh dieu kien ma nguoi tuyen bo da dat ra.
Neu «chi lui» la dieu dang bi ban, thi viec noi chi ay se dan den dau?
Cai cuoi nam o su va cham giua mot loi yeu cau trang trong — «noi chi toi» — va mot tinh huong khien nguoi doc phai hoi lai: noi chi nao, khi chinh loi noi cua nguoi ay da bien lui buoc thanh ly do de bi ban?
________________________________________
3. Hai bai tho, hai nghich ly khac nhau
Bai tho Mau thuan cot loi Cu cham biem
Tra Thu “Toi lui hay ban toi” dat canh “Toi chet tra thu cho toi”. Cac tuong linh co the phai tra thu chinh minh vi da thi hanh loi cua nguoi chet.
Noi Chi “Toi lui hay ban toi” dat canh “Toi chet noi chi toi”. Neu lui la dieu dang bi ban, thi noi chi lui co khac nao noi tiep dieu da bi chinh nguoi noi len an?
Bai thu nhat khai thac nghich ly cua hanh dong: ban nguoi theo lenh roi lai phai tra thu cho nguoi ay.
Bai thu hai khai thac nghich ly cua ngon tu: yeu cau noi chi mot nguoi, trong khi loi noi cua nguoi ay tao ra su nhap nhang ve chinh dieu gi dang duoc ke tuc.
Hai bai bo sung cho nhau, nhung khong trung nhau.
4. Dieu lam nen cai duyen trao phung cua Le Huy Tru
Theo toi, diem dang chu y nhat trong hai bai tho khong nam o viec phan xet Ngo Dinh Diem la nguoi the nao, cung khong nam o viec chung minh mot su kien lich su.
No nam o thu phap dat hai ve tuong nhu hop ly canh nhau, de chung tu lam lo ra su vo ly khi ket hop.
“Toi lui hay ban toi” co the duoc hieu nhu mot loi the quyet tam khong thoai lui.
“Toi chet tra thu cho toi” co the duoc hieu nhu mot loi keu goi bao thu.
“Toi chet noi chi toi” co the duoc hieu nhu mot loi yeu cau ke tuc.
Nhung khi ghep tung cau voi cau truoc no, y nghia khong con don gian nhu luc dung rieng.
Dac biet, tac gia khong can viet rang cac tuong linh phai tu tra thu minh, cung khong can viet rang nguoi ke tuc phai noi chi lui. Nhung kha nang ay xuat hien trong dau nguoi doc chinh vi tac gia da dat cac menh de theo mot trat tu nhat dinh.
Do la cai duyen cua tho trao phung: khong noi het, khong giai thich ho nguoi doc, ma de chinh loi noi cua doi tuong tro thanh nguon phat sinh tieng cuoi.
Va toi hieu them mot dieu qua nhung lan ong chinh toi: khi phan tich tho cua ong, toi khong nen co viet lai de thay the cai nghich ly da co. Viec can lam la nhan dien dung diem dat chu, quan he giua cac cau va cach chung tao ra tieng cuoi.

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Trả Thù Hay Nối Chí?