mọng

Kiép nhan sinh mo tỉnh tỉnh mo
Hoàng Luong mọng tuỏng mọng du du
Con mo tuỏng mọng hu hu thạt
Tỉnh mọng tuỏng nhu thạt thạt hu

Hoàng Luong nhát mọng nhan sinh kiép
Hạnh phúc khỏ dau mọng huyẽn nhu
Chu hanh vo thuong nga vo phap
Thạt tuóng nhan duyen bản tính khong

Cháp tu tụ lọi tụ ngã truóc
Vo minh phòn thịnh tham luyén luu
Thục tuóng vũ trụ vo nhát vạt
Hò trang luyén ái nuóc om trang

Trí tuẹ giác ngọ kién chan giác
Vo thuòng duyen khỏi kién tri tri
Bát kién nhan gian tịnh dọ tam
Lạc thú khỏ dau ảo ảo giác

Tram khong tre tich gia tuong me
Chan khong diẹu hũu khong khong có
Van phap giai khong tuyẹt dói vo
Lieu ngo Trung dao hu thuc tuong

Lay ao tu chan vĩnh củu an
Hũu hạn triẻn hiẹn vo cục bién
Giác mọng ke vàng me tuỏng mo
Thục thục hu hu khong khong thạt

Phan tich bai tho MONG

Bai tho Mong la mot cuoc truy van ve thuc tai, nhan thuc va than phan con nguoi. Tac gia bat dau bang su nhap nhang giua mo va tinh, dua nguoi doc qua dien tich Hoang Luong nhat mong, roi trien khai nhung van de Phat hoc nhu vo thuong, vo nga, duyen khoi, tinh Khong, Trung dao va chan khong dieu huu. Cuoi cung, bai tho tro lai voi chinh nghich ly ban dau: thuc va hu, khong va co, tinh va mong dan xen den muc khong the de dang phan dinh bang nhung khai niem thong thuong.
Diem dang chu y nhat la bai tho khong chi hoi “Doi co phai la mot giac mong khong?” ma con dat ra cau hoi kho hon:
Neu cai ma ta goi la thuc tai luon duoc nhan biet qua mot tam thuc co gioi han, thi dua vao dau ta phan biet duoc cai thuc voi cai hu, nguoi dang tinh voi nguoi con me?
Tuy nhien, can phan biet hai binh dien khi doc tac pham: mot ben la he thong hinh anh va tu tuong ma bai tho chu dong trien khai; ben kia la cach dien giai triet hoc co the mo rong tu nhung hinh anh ay. Khong phai moi cau tho deu la thuat ngu Phat hoc theo nghia chat che, va mot so cau co nhung cach hieu khac nhau do cau truc co dong.
________________________________________
I. Nhan de Mong: Khi giac mo tro thanh van de cua nhan thuc
Nhan de chi co mot chu: Mong.
Nhung trong bai tho, mong khong don thuan la giac ngu, mot ao anh hay mot cau chuyen tuong tuong. No dan tro thanh hinh anh dai dien cho cach con nguoi trai nghiem cuoc doi.
Con nguoi sinh ra, lon len, yeu thuong, dau kho, theo duoi danh loi, roi gia di va chet. Khi dang song, moi nguoi thuong xem nhung gi minh trai nghiem la that. Nhung khi nhin lai qua khu, nhieu su viec tung co suc chi phoi lon lao lai tro nen xa xoi, mo nhat, tham chi kho hieu vi sao ngay xua minh lai ban tam den chung den the.
Tu day, cau hoi xuat hien: dieu gi khien mot trai nghiem co ve that khi ta dang song trong no, nhung lai giong mot giac mong khi ta nhin lai?
Bai tho khong tra loi bang cach don gian phu nhan the gioi. Thay vao do, no lien tuc dat cac cap khai niem canh nhau:
• Mo va tinh.
• Hu va that.
• Hanh phuc va kho dau.
• Co va khong.
• Huu han va vo cuc.
• Me va giac.
Cach to chuc nay cho thay tac gia muon khao sat su bat on cua nhung phan biet tuong nhu hien nhien.
Mong khong chi la doi tuong duoc quan sat; chinh kha nang nhan biet cai gi la mong, cai gi la thuc cung tro thanh doi tuong can duoc khao sat.
Do la truc tu tuong xuyen suot bai tho.
________________________________________
II. Bon cau dau: Vong xoay giua mo va tinh
Kiep nhan sinh mo tinh tinh mo
Hoang Luong mong tuong mong du du
Con mo tuong mong hu hu that
Tinh mong tuong nhu that that hu
Bon cau dau dung nen cau truc nhan thuc cua toan bai: cai ta goi la that co the tro thanh hu trong mot goc nhin khac; con cai ta xem la mong lai co the mang suc nang cua mot trai nghiem that.
1. “Kiep nhan sinh mo tinh tinh mo”
Cau tho mo dau bang mot su dao lon co chu y.
Thong thuong, ta phan biet ro hai trang thai: ngu thi mo, thuc thi tinh. Nhung tac gia viet:
Mo tinh tinh mo
Su lap lai va dao trat tu khien ranh gioi giua hai trang thai tro nen khong on dinh.
Co the doc cau nay theo hai huong.
O tang tam ly, con nguoi co the song trong nhung tuong tuong, ky vong va dinh kien ma khong nhan ra minh dang bi chung chi phoi. Ho van di dung, noi nang, lam viec nhu mot nguoi tinh tao, nhung cach nhin the gioi co the bi nhung dieu minh tin tuong che phu.
O tang triet hoc, cau tho dat cau hoi ve tieu chuan cua su tinh thuc. Mot nguoi dang thuc ve mat sinh ly chua chac da nhin thay day du ban chat cua nhung gi minh trai nghiem.
Doc theo tinh than Phat giao, day la diem co the lien he voi vo minh: khong nhat thiet la thieu kien thuc thong thuong, ma la chua thay ro tinh duyen khoi, vo thuong va tinh khong co tu nga doc lap cua cac phap.
Tuy nhien, khong nen dong nhat moi trai nghiem doi thuong voi me lam. Trong Phat giao, su phan biet giua me va giac con lien quan den cach nhan thuc, chap thu va hanh dong, chu khong chi la su khac nhau giua mo va thuc.
2. “Hoang Luong mong tuong mong du du”
Cau tho dua vao dien tich Hoang Luong nhat mong 黃粱一夢, con duoc goi la giac mong ke vang.
Dien tich nay gan voi truyen ke ve mot nguoi ten Lu Sinh gap dao si La Ong khi dang nghi chan tai quan tro. Trong luc noi ke vang con chua chin, Lu Sinh ngu thiep di va mo thay minh trai qua mot doi nguoi dai lau, voi cong danh, hon nhan, con chau, vinh hoa va nhung bien co cua cuoc doi. Khi tinh day, noi ke van chua chin.
Y nghia cua cau chuyen khong don gian la cuoc doi khong ton tai. No nhan manh su tuong phan giua cam giac thoi gian trong giac mo va thoi gian ben ngoai, dong thoi phoi bay tinh mong manh cua cong danh, phu quy va nhung dieu con nguoi xem la thanh tuu lon lao.
Dua dien tich nay vao bai tho, tac gia dat kiep nhan sinh ben canh mot giac mong dai: nhung gi ta phai mat ca doi moi trai nghiem, khi nhin tu mot goc do khac, co the giong nhu mot thoang mong.
Cum tu “mong du du” goi su mo mang, keo dai va phieu du. Am huong ay khien cau tho nhu mo rong giac mong tu mot cau chuyen co thanh trang thai chung cua doi nguoi.
3. “Con mo tuong mong hu hu that”
Cau tho day su nhap nhang len mot muc moi.
Trong giac mo, ta co the trai nghiem niem vui, so hai, dau don hoac mat mat voi cam giac hoan toan that. Chi khi tinh day, ta moi nhan ra doi tuong cua nhung cam xuc ay khong ton tai theo cach ta tuong.
Nhung dieu dang chu y la cam xuc da duoc trai nghiem van la mot su kien thuc cua tam thuc, du hoan canh trong mo khong phai su kien da dien ra trong the gioi ben ngoai.
Vi vay, can phan biet:
• Mot su vat co ton tai doc lap nhu ta tuong hay khong.
• Mot trai nghiem co thuc su xay ra trong tam thuc hay khong.
• Trai nghiem ay co duoc nhan thuc chinh xac hay khong.
Ba cau hoi nay khong dong nhat.
Neu khong phan biet chung, ta de di den ket luan qua nhanh rang tat ca deu la gia, hoac nguoc lai, rang bat cu dieu gi ta cam thay deu phai la su that khach quan.
Cau tho goi ra vung giao nhau giua hu va that ma chua can giai quyet hoan toan su khac biet ay.
4. “Tinh mong tuong nhu that that hu”
Cau thu tu dao lai cau thu ba. Khi mo, ta tuong mong la that; khi tinh, ta nhin mong nhu hu.
Nhung dieu gi xay ra neu nguoi dang tinh cung dang song trong nhung nhan dinh chua duoc kiem chung, nhung mong muon va dinh kien ma ho xem la su that?
Day la cau hoi ma bai tho co the goi mo.
Tuy nhien, khong nen tu do ket luan rang giac mo va doi song khi thuc hoan toan giong nhau ve moi mat. Giac mo khi ngu va trai nghiem doi thuong co nhung khac biet ve tinh lien tuc, kha nang kiem chung, su tuong tac voi nguoi khac va hau qua cua hanh dong.
Gia tri triet hoc cua cau tho khong nam o viec xoa bo moi khac biet, ma o cho nhac nguoi doc xem xet lai su tu tin tuyet doi cua minh doi voi nhung gi duoc goi la thuc tai.
________________________________________
III. “Hanh phuc kho dau mong huyen nhu”: Gia tri cua trai nghiem co bi phu nhan?
Hoang Luong nhat mong nhan sinh kiep
Hanh phuc kho dau mong huyen nhu
Hai cau tho dua tu tuong tu mot giac mo cu the den toan bo doi nguoi.
Neu giac mong ke vang co the chua ca mot doi cong danh, tinh cam va bien co, thi kiep nhan sinh cung co the duoc nhin nhu mot chuoi trai nghiem ma con nguoi thuong qua gan bo voi ket qua cua chung.
Cau:
Hanh phuc kho dau mong huyen nhu
co the duoc hieu rang ca hanh phuc lan kho dau deu khong co tinh chat co dinh, bat bien.
Hanh phuc den roi di. Kho dau cung thay doi. Mot su kien tung khien ta tuyet vong co the tro thanh ky uc xa xoi; mot dieu tung lam ta hanh phuc co the mat di suc hap dan khi hoan canh thay doi.
Nhung can lam ro mot diem quan trong.
Trong tu tuong Phat giao, noi cac phap nhu huyen khong co nghia la kho dau khong that, hoac con nguoi khong can quan tam den noi kho cua nhau.
Mot nguoi dang dau don van can duoc giup do. Mot hanh dong gay ton thuong van co hau qua. Tinh khong khong xoa bo quan he nhan qua trong doi song.
Dieu can buong bo khong nhat thiet la kha nang cam nhan hanh phuc hay noi dau, ma la quan niem cho rang chung co ban chat co dinh, thuoc ve mot cai toi bat bien va phai ton tai dung nhu y muon cua minh.
Doc theo huong nay, bai tho khong khuyen con nguoi tro nen vo cam. No goi kha nang nhin hanh phuc va kho dau ma khong tuyet doi hoa chung.
________________________________________
IV. “Chu hanh vo thuong nga vo phap”: Tu giac mong den Phat hoc
Chu hanh vo thuong nga vo phap
That tuong nhan duyen ban tinh khong
Hai cau nay dua bai tho vao tang triet hoc ro ret hon, nhung cung la noi can doc can than ve thuat ngu.
1. “Chu hanh vo thuong”
Cum tu nay goi den giao ly vo thuong: cac phap huu vi, do nhan duyen hinh thanh, deu bien doi.
Trong ngu canh bai tho, no noi truc tiep voi hinh anh cay doi, giac mong va su doi thay cua hanh phuc, kho dau.
Tuy nhien, thuat ngu Phat giao thuong gap la “chu hanh vo thuong” 諸行無常, nghia la cac hanh huu vi deu vo thuong. “Hanh” o day khong chi co nghia la hanh dong theo cach hieu thong thuong, ma lien quan den cac phap huu vi, nhung gi duoc tao thanh boi dieu kien va nhan duyen.
Tac gia dung “chu hanh” co the la lua chon ngon tu rieng, nhung neu chu y dan dung cong thuc Phat hoc quen thuoc thi “chu hanh vo thuong” la cach dien dat chuan hon.
2. “Nga vo phap”
Cum tu nay co dong va co nhieu kha nang dien giai.
Neu hieu theo huong vo nga va tinh khong cua cac phap, cau tho muon nhan manh rang khong co mot cai toi doc lap, thuong hang; cac phap cung khong ton tai bang mot ban chat rieng biet, tu du va bat bien.
Nhung xet ve thuat ngu, “nga vo phap” khong phai cong thuc pho bien nhat de dien dat giao ly ay. Nguoi doc co the hieu no nhu mot loi dao chu nham gom hai y: vo nga va vo phap.
Can phan biet vo phap voi cach hieu sai rang chang co gi ton tai. Trong Phat hoc Dai thua, tinh Khong khong don gian la su hu vo tuyet doi; no noi den viec cac phap khong co tu tinh doc lap.
3. “That tuong nhan duyen ban tinh khong”
Cau nay dua ra mot menh de co tinh tong ket.
Cac phap hien huu nho nhan duyen; chinh vi phu thuoc vao nhung dieu kien khac ma chung khong co mot ban chat doc lap, bat bien.
Vi du, mot bong hoa can hat giong, dat, nuoc, anh sang, khong khi va nhieu dieu kien khac. Khong co mot yeu to rieng le nao co the tu minh tao thanh toan bo bong hoa.
Bong hoa van hien huu trong doi song thuong ngay, nhung khong ton tai doc lap voi nhung dieu kien lam nen no.
Do la cach giai thich co ban ve moi lien he giua duyen khoi va tinh Khong.
Trong mach bai tho, tu tuong nay co tac dung dieu chinh cach hieu ve “mong”: khong phai vi moi thu deu khong co tu tinh ma chung hoan toan khong ton tai; dung hon, nhung gi ta xem la that deu can duoc hieu trong mang luoi dieu kien, quan he va bien doi.
Diem manh cua hai cau tho la chuyen tu hinh anh mong huyen sang nguyen ly nhan duyen. Tac gia khong chi noi cuoc doi giong giac mo, ma con goi mot cach giai thich tai sao nhung gi ta trai nghiem khong nen bi xem la co dinh.
________________________________________
V. “Chap tu tu loi tu nga truoc”: Cai gi giu con nguoi trong giac mong?
Chap tu tu loi tu nga truoc
Vo minh phon thinh tham luyen luu
Hai cau nay chuyen trong tam tu ban chat cua the gioi sang co che tam ly khien con nguoi bi rang buoc.
1. Chap thu va cai toi
Cum tu “chap tu tu loi tu nga truoc” co the duoc doc nhu loi phe phan tam ly dat cai toi va loi ich rieng len hang dau.
Khi qua bam chap vao loi ich ca nhan, con nguoi de nhin su viec qua cau hoi: dieu nay co loi cho toi khong, co lam toi mat mat khong, co de doa nhung gi toi dang so huu khong?
Tu do, cung mot su kien co the bi dien giai khac nhau tuy vao viec no phuc vu hay lam ton thuong cai toi.
Mot loi gop y co the bi xem la xuc pham. Mot thanh cong cua nguoi khac co the bi xem la moi de doa. Mot su thay doi binh thuong co the bi cam nhan nhu mat mat khong the chap nhan.
O day, “mong” khong con chi la hinh anh cua cuoc doi. No tro thanh hinh anh cho mot cach nhan thuc bi chap thu chi phoi.
2. “Vo minh phon thinh tham luyen luu”
“Vo minh” trong Phat giao khong don gian la thieu kien thuc. No la su khong thay ro ban chat cua cac phap, dac biet la vo thuong, duyen khoi va vo nga.
Khi vo minh ket hop voi tham ai, con nguoi de bam vao nhung gi dem lai khoai cam hoac cam giac an toan, dong thoi chong doi nhung gi de doa cac mong muon ay.
Chu “phon thinh” tao mot sac thai dang chu y: vo minh va tham luyen khong chi ton tai le te, ma co the phat trien, lan rong va cung co lan nhau.
Cang chap vao cai toi, nguoi ta cang muon bao ve no. Cang muon bao ve no, nguoi ta cang de dien giai the gioi theo nhung gi co loi cho no. Cang dien giai nhu vay, cai toi cang co ve that va ben vung.
Day la mot vong lap tam ly ma bai tho co the dang huong den.
Tuy nhien, long tu trong, nhu cau sinh ton va viec cham lo cho ban than khong dong nghia voi chap nga theo nghia Phat hoc. Van de khong phai la xoa bo moi nhu cau ca nhan, ma la khong bien cai toi thanh mot thuc the tuyet doi, dung tach biet khoi moi nguoi va moi dieu kien.
________________________________________
VI. “Thuc tuong vu tru vo nhat vat”: Cau tho manh nhung can doc dung
Thuc tuong vu tru vo nhat vat
Ho trang luyen ai nuoc om trang
Hai cau nay dat canh nhau tao ra mot tuong phan rat thu vi.
Cau dau mang sac thai triet hoc truu tuong; cau sau lai la hinh anh tho giau tinh truc quan.
1. “Vo nhat vat” co nghia la khong co gi ton tai?
Cum tu “vo nhat vat” goi den mot truyen thong tu tuong Thien, dac biet la bai ke noi tieng gan voi Luc To Hue Nang:
Ban lai vo nhat vat
Ha xu nha tran ai
Co the hieu khai quat: von chang co mot vat co dinh de bui bam vao; vay bui tu dau ma bam?
Tuy nhien, trong tu tuong Thien, cau ke nay khong nen duoc hieu don gian la khang dinh khong co bat ky hien tuong nao ton tai.
Tuong tu, cau:
Thuc tuong vu tru vo nhat vat
co the duoc doc nhu mot no luc dien dat rang khi truy tim mot thuc the doc lap, bat bien, lam nen tang tuyet doi cho toan bo vu tru, ta khong tim thay mot “vat” nhu the.
Nhung neu hieu “vo nhat vat” la khong co gi ton tai theo bat ky nghia nao, cau tho se de bi keo ve quan diem hu vo luan.
Theo cach doc Trung dao, dieu can phu dinh la tu tinh doc lap, chu khong phai phu dinh moi hien tuong va quan he nhan qua.
2. “Ho trang luyen ai nuoc om trang”
Day la mot hinh anh co suc goi lon.
Trang hien tren mat ho. Mat nuoc duong nhu om giu hinh bong trang, nhung khi mat nuoc chuyen dong, hinh bong ay cung doi thay.
Neu ho duoc xem la doi tuong, con trang la hinh anh duoc phan chieu, quan he giua hai ben khong the duoc hieu nhu quan he giua hai vat the doc lap hoan toan.
Hinh bong trang phu thuoc vao anh sang, mat nuoc, goc nhin va dieu kien quan sat.
Tu do, cau tho co the goi ra nhieu lop nghia:
• Hinh anh ta nhin thay khong hoan toan dong nhat voi vat duoc phan chieu.
• Su gan bo co the tao cam giac so huu, nhung khong bien doi tuong thanh vat thuoc quyen kiem soat tuyet doi cua minh.
• Cai dep co the hien huu trong quan he giua cac dieu kien, chu khong chi nam o mot vat the rieng le.
Dac biet, cum tu “luyen ai” khien hinh anh thien nhien mang dang dap tinh cam con nguoi. Nuoc duong nhu yeu trang va muon om giu trang, nhung thu no om giu thuc ra la bong trang tren mat nuoc.
Day la mot hinh anh thich hop de noi voi chu de chap thu: con nguoi co the yeu mot nguoi, mot ky niem hay mot hinh anh do tam minh tao ra, roi nham lan giua doi tuong thuc va hinh anh ma minh gan len doi tuong ay.
Tuy nhien, tinh yeu khong nhat thiet la ao tuong. Dieu duoc goi ra o day la su khac biet giua yeu thuong va mong muon so huu tuyet doi.
Nuoc khong can giu duoc bong trang mai mai thi trang moi dep; tinh cam cung khong nhat thiet phai bien thanh so huu moi co y nghia.
Day la mot trong nhung cach doc giau suc goi nhat cua cap cau nay.
________________________________________
VII. “Tri tue giac ngo kien chan giac”: Thoat khoi su lan lon giua mo va that
Tri tue giac ngo kien chan giac
Vo thuong duyen khoi kien tri tri
Sau khi mo ta chap thu va vo minh, tac gia dua vao con duong chuyen hoa: tri tue va giac ngo.
1. Giac ngo khong don gian la biet them mot dieu
Trong ngu canh bai tho, “tri tue giac ngo” co the duoc hieu la kha nang nhan ra su khac biet giua ban chat cua cac phap va nhung gi tam thuc ap dat len chung.
Mot nguoi co the hieu rang moi thu deu vo thuong, nhung van hoang so khi mat di dieu minh yeu quy. Mot nguoi co the biet rang danh loi khong ben vung, nhung van khong ngung tim kiem su cong nhan.
Dieu do cho thay kien thuc khai niem va su chuyen hoa trong nhan thuc khong hoan toan giong nhau.
Tu goc nhin Phat giao, tri tue khong chi la ghi nho giao ly, ma con lien quan den viec thay ro va chuyen hoa chap thu.
2. “Vo thuong duyen khoi kien tri tri”
Cau tho duong nhu muon nhan manh rang hieu vo thuong va duyen khoi la mot phan quan trong cua su tinh thuc.
Tuy nhien, cum “kien tri tri” kha co dong va chua co mot cach phan tich duy nhat neu khong biet y dinh rieng cua tac gia. No co the goi su nhan biet, thay biet va hieu biet, nhung khong nen tu dong dong nhat voi mot thuat ngu Phat hoc co dinh.
Diem ro nhat trong mach tho la su chuyen tu vo minh sang nhan thuc: thay vi xem cac phap la nhung thuc the doc lap, con nguoi bat dau thay chung trong quan he nhan duyen va bien doi.
Day chinh la huong chuyen hoa phu hop voi tu tuong Trung dao.
________________________________________
VIII. “Bat kien nhan gian tinh do tam”: Tinh do o dau?
Bat kien nhan gian tinh do tam
Lac thu kho dau ao ao giac
Hai cau nay co the duoc hieu nhu mot nhan xet ve cach tam thuc tao ra trai nghiem hanh phuc va dau kho, nhung cau dau co su nhap nhang ve cu phap.
“Bat kien nhan gian tinh do tam” co the duoc doc theo huong: khong thay coi nguoi la Tinh do neu tam con bi me lam chi phoi; hoac tam khong nhan ra Tinh do ngay trong doi song hien tai.
Day la cach dien giai phu hop voi mot so dong tu tuong Dai thua, nhung can than trong: khong the chi tu cau tho nay ma ket luan tac gia dang khang dinh mot giao ly cu the ve Tinh do.
Cung khong nen hieu rang chi can thay doi suy nghi la moi dau kho khach quan lap tuc bien mat.
Cau tiep theo:
Lac thu kho dau ao ao giac
dua hanh phuc va kho dau tro lai chu de mong huyen.
Dieu dang chu y la hai trang thai doi lap nay deu co the bi tam thuc dien giai, phong dai hoac niu giu. Mot niem vui co the tro thanh nguon lo lang khi ta so mat no; mot noi dau co the keo dai khi ta lien tuc song lai no trong ky uc.
Nhung dieu do khong co nghia moi niem vui va dau kho deu chi la ao giac. Mot cach doc can bang hon la: trai nghiem cua ta co that trong doi song, nhung cach ta dien giai va chap thu vao no co the lam thay doi rat nhieu muc do dau kho.
________________________________________
IX. “Tram khong tre tich gia tuong me”: Canh bao ve su mac ket trong tinh Khong
Tram khong tre tich gia tuong me
Day la mot trong nhung cau co tiem nang triet hoc dang chu y nhat cua bai tho.
Cum tu “tram khong tre tich” goi trang thai chim dam trong y niem Khong, mac ket trong su tich lang hoac xem su vang lang nhu dich den tuyet doi.
Trong tu tuong Dai thua, day la mot canh bao co y nghia: hieu tinh Khong khong dong nghia voi phu nhan the gioi hien tuong, trach nhiem dao duc hay long tu bi.
Neu mot nguoi nghe noi rang moi phap deu Khong roi ket luan rang khong co gi quan trong, khong co ai dau kho, khong can giup do nguoi khac, thi nguoi ay da bien tinh Khong thanh mot quan niem cuc doan.
Can phan biet:
• Thay tinh Khong: nhan ra cac phap khong co tu tinh doc lap, vi chung duyen khoi.
• Chap vao Khong: xem Khong nhu mot thuc the tuyet doi hoac dung no de phu nhan moi hien tuong.
Day la diem noi truc tiep voi Trung dao. Trung dao khong don gian la dung giua hai y kien, ma la tranh roi vao nhung cuc doan nhu cho rang moi thu ton tai doc lap, hoac cho rang tuyet doi chang co gi ton tai.
Vi vay, cau tho co the duoc xem nhu loi tu canh tinh: ngay ca y niem ve giac ngo cung co the tro thanh doi tuong cua chap truoc.
Neu da buong chap vao “co” ma lai chap vao “khong”, thi su chap thu van con, chi thay doi doi tuong.
Day la mot huong doc phu hop voi tu tuong Bat-nha va Trung dao.
________________________________________
X. “Chan khong dieu huu khong khong co”: Khong phai hu vo, cung khong phai mot thuc the tuyet doi
Chan khong dieu huu khong khong co
Van phap giai khong tuyet doi vo
Hai cau nay can duoc doc cung nhau, vi cau thu hai co ve day y “Khong” den cuc diem, trong khi cau thu nhat lai dua ra khai niem “Chan khong dieu huu”.
1. Chan khong dieu huu
Chan khong dieu huu la mot cach dien dat quen thuoc trong tu tuong Dai thua, dac biet trong cac truyen thong Bat-nha va Hoa Nghiem.
Co the hieu khai quat:
• Chan khong: cac phap khong co tu tinh doc lap.
• Dieu huu: cac phap van hien huu theo duyen khoi, voi nhung quan he va tac dung cua chung.
Hai ve nay khong phu dinh nhau. Chung giup tranh hai cuc doan: xem moi thu la thuc the bat bien, hoac xem moi thu hoan toan khong ton tai.
Mot bong hoa khong co tu tinh doc lap, nhung van no, toa huong va co the lam nguoi khac vui. Mot loi noi khong ton tai nhu vat the bat bien, nhung van co the an ui hoac lam ton thuong nguoi nghe.
Tinh Khong khong xoa bo cong dung va hau qua cua cac phap.
2. “Khong khong co”
Cum tu nay co the la mot cach choi chu nham lam roi su phan biet don gian giua co va khong. Nhung ve mat ngu nghia, no kha mo va co the duoc hieu theo nhieu cach.
Neu y cua tac gia la khong the dung hai pham tru “co” va “khong” theo nghia tuyet doi de nam bat thuc tai, cau tho co the duoc doc nhu mot no luc vuot qua su chap truoc vao khai niem.
Nhung neu “khong khong co” duoc hieu la phu nhan moi kha nang phan biet giua ton tai va khong ton tai, cau tho se tro nen kho xac dinh ve mat logic.
3. “Van phap giai khong tuyet doi vo”
Day la cho co su cang thang ro nhat trong tu tuong cua bai tho.
“Van phap giai khong” co the la cach dien dat phu hop voi giao ly Dai thua neu hieu rang moi phap deu khong co tu tinh doc lap.
Nhung them cum “tuyet doi vo” de khien nguoi doc hieu thanh: tat ca hoan toan khong ton tai.
Cach hieu ay khong phu hop voi y nghia thong thuong cua Trung dao va duyen khoi.
Neu cac phap hoan toan khong ton tai theo moi nghia, thi cung khong the noi den nhan duyen, nhan thuc, hanh dong hay con duong giac ngo. Trong khi do, chinh bai tho lai su dung nhung khai niem ay de giai thich kinh nghiem con nguoi.
Vi vay, neu doc theo he thong tu tuong Phat giao ma bai tho dang van dung, co the xem “tuyet doi vo” nhu mot su cuong dieu thi ca nham day nguoi doc den gioi han cua y niem ve Khong, nhung khong nen xem no la dinh nghia chinh xac cua tinh Khong.
Noi cac phap khong co tu tinh khong dong nghia voi noi cac phap hoan toan khong hien huu.
Day la mot phan biet cot loi de hieu dung ca hai cau tho.
________________________________________
XI. “Lieu ngo Trung dao hu thuc tuong”: Diem hoi tu cua bai tho
Lieu ngo Trung dao hu thuc tuong
Sau khi di qua nhung cap doi lap lien tiep, tac gia dua ra “Trung dao” nhu mot huong giai quyet.
Trung dao o day co the duoc hieu la khong tuyet doi hoa bat ky phia nao trong nhung cap khai niem:
• Khong xem cai co la thuc the bat bien.
• Khong xem cai khong la hu vo tuyet doi.
• Khong cho rang moi trai nghiem deu la su that khach quan.
• Cung khong cho rang moi trai nghiem deu vo nghia.
Tu goc nhin duyen khoi, mot su vat co the hien huu trong quan he voi nhung dieu kien cua no ma khong can co mot ban chat doc lap.
Vi vay, hu va thuc khong nhat thiet la hai the gioi hoan toan tach biet. Chung co the la nhung cach mo ta khac nhau tuy vao viec ta dang xet dieu gi, o cap do nao va trong moi quan he nao.
Chang han, bong trang tren mat nuoc la bong, khong phai mat trang vat ly. Nhung bong trang van co that nhu mot hien tuong quang hoc trong dieu kien thich hop.
Neu noi bong trang la mat trang that thi nham lan. Neu noi bong trang hoan toan khong hien huu theo bat ky nghia nao thi cung khong chinh xac.
Do la mot vi du don gian ve cach tranh hai cuc doan.
Tuy nhien, cau tho khong cung cap mot dinh nghia hoan chinh ve Trung dao. No dong vai tro nhu mot loi tuyen bo ve huong nhan thuc ma tac gia muon dat toi.
________________________________________
XII. “Lay ao tu chan vinh cuu an”: Nghich ly cua phuong tien va muc dich
Lay ao tu chan vinh cuu an
Day la mot cau tho giau tinh nghich ly.
Thong thuong, nguoi ta nghi rang muon tim chan ly thi phai loai bo cai gia. Nhung tac gia lai viet “lay ao tu chan” — dung cai ao de tu tap hoac nhan ra cai chan.
Cach dien dat nay co the duoc hieu theo nhieu tang.
Tang thu nhat: Dung kinh nghiem doi thuong de hoc hoi
Con nguoi khong can cho roi khoi cuoc doi moi co the suy ngam ve chan ly. Chinh tinh yeu, mat mat, thanh cong, that bai va nhung doi thay cua doi song co the tro thanh chat lieu de hieu vo thuong va duyen khoi.
Theo cach doc nay, “ao” khong nhat thiet la thu can vut bo. No la kinh nghiem co the duoc quan chieu.
Tang thu hai: Phuong tien khong phai cuu canh
Trong Phat giao Dai thua, cac phuong tien giang day co the duoc su dung de giup con nguoi chuyen hoa nhan thuc. Nhung phuong tien khong nen bi nham thanh mot chan ly co dinh de bam chap.
Ngon ngu, hinh anh va khai niem co the giup chi ra mot dieu, nhung khong phai luc nao cung dong nhat voi chinh dieu duoc chi ra.
Theo nghia do, “lay ao tu chan” co the goi y rang ngay ca nhung bieu tuong va kinh nghiem mang tinh tuong doi cung co the giup con nguoi tien den su hieu biet sau hon.
Tang thu ba: Nghich ly chua duoc giai quyet hoan toan
Cau tho ket thuc bang “vinh cuu an”, tao cam giac nhu da tim thay mot trang thai an on ben vung.
Nhung neu bai tho nhan manh vo thuong, viec khang dinh mot trang thai “vinh cuu” can duoc hieu than trong. Neu “vinh cuu an” co nghia la mot trang thai tam ly khong bao gio bien doi, dieu do se cang thang voi chinh tu tuong vo thuong ma bai tho trien khai.
Mot cach hieu phu hop hon la: su an on khong den tu viec giu cho moi hoan canh dung yen, ma tu viec khong con tuyet doi hoa va chap thu vao nhung dieu von bien doi.
________________________________________
XIII. “Huu han trien hien vo cuc bien”: Quan he giua cai huu han va cai vo han
Huu han trien hien vo cuc bien
Cau tho mo rong chu de tu kinh nghiem ca nhan sang mot cach nhin bao quat hon ve thuc tai.
“Huu han” goi nhung su vat co gioi han: mot doi nguoi, mot chiec la, mot giac mo, mot khoanh khac.
“Vo cuc bien” goi su bien hoa khong ngung, khong de quy ve mot gioi han don gian.
Co the doc cau tho nhu mot cach dien dat rang trong mot hien tuong huu han, ta van co the nhan ra mang luoi dieu kien rong lon hon da tao nen no.
Mot con nguoi la mot ca the huu han, nhung su hien huu cua nguoi ay lien quan den gia dinh, lich su, moi truong, ngon ngu, xa hoi va vo so dieu kien khac.
Mot giac mo chi keo dai trong mot khoang thoi gian nhat dinh, nhung noi dung cua no co the phan anh ky uc, cam xuc va kinh nghiem tich luy tu nhieu nam song.
Neu lien he voi Hoa Nghiem, cau tho goi den cach nhin trong do moi su vat khong ton tai biet lap, ma hien dien trong mot mang luoi tuong thuoc rong lon.
Tuy nhien, khong nen tu dong dong nhat “vo cuc bien” voi mot dinh ly toan hoc, mot khai niem vat ly hay mot chung minh khoa hoc ve vu tru. Trong ngu canh bai tho, day truoc het la mot hinh anh triet hoc ve su bien hoa va tinh lien he cua thuc tai.
________________________________________
XIV. Tro lai Hoang Luong: Vong tron khep lai nhung cau hoi van mo
Giac mong ke vang me tuong mo
Thuc thuc hu hu khong khong that
Bai tho ket thuc bang cach quay lai dien tich Hoang Luong, dong thoi tai hien chu de thuc–hu o nhung cau dau.
Day la mot ket cau co tinh vong tron:
• Dau bai: doi nguoi nhu mong.
• Giua bai: phan tich vo thuong, duyen khoi, chap nga va tinh Khong.
• Cuoi bai: tro lai giac mong ke vang va su nhap nhang giua thuc voi hu.
Diem dang chu y la sau khi dua ra nhung thuat ngu triet hoc nhu Trung dao va chan khong dieu huu, bai tho van ket thuc bang mot chuoi tu ngu mang tinh nghich ly.
Thuc thuc hu hu khong khong that
Cau tho co the duoc hieu la su phu nhan kha nang nam bat thuc tai bang nhung nhan phan loai don gian. Dieu ma ta xem la that co the thay doi theo dieu kien va goc nhin; dieu ta xem la hu cung co the co vai tro va tac dung trong trai nghiem.
Nhung neu hieu cau nay theo nghia den rang chang co gi that ca, no se mau thuan voi chinh lap luan duyen khoi cua bai tho.
Mot cach doc nhat quan hon la: khong co mot ban chat doc lap, bat bien de ta nam giu nhu chan ly tuyet doi; nhung dieu do khong khien moi phan biet trong doi song deu vo nghia.
Giac mong ke vang nhac ta rang cam giac ve thoi gian va thanh tuu co the danh lua minh. Con viec tro lai voi giac mong o cuoi bai nhac nguoi doc rang hieu duoc dien tich chua co nghia da vuot khoi nhung chap truoc ma dien tich ay muon chi ra.
________________________________________
XV. Doc toan bai qua lang kinh Hoa Nghiem
Neu dat bai tho trong khung tu tuong Hoa Nghiem, co ba huong dien giai dang chu y.
1. Ly va Su: Nguyen ly va hien tuong
Trong Hoa Nghiem, “Ly” co the duoc hieu khai quat la nguyen ly, con “Su” la cac hien tuong cu the.
Bai tho lien tuc dua ra nhung trai nghiem cu the — giac mo, hanh phuc, dau kho, ho nuoc, bong trang — roi tim cach dien dat mot nguyen ly chung ve vo thuong va tinh Khong.
Nhung neu chi giu lai khai niem “moi thu deu Khong” roi xem nhung hien tuong cu the la khong dang quan tam, ta se danh mat chieu kich doi song cua bai tho.
Nguoc lai, neu chi nhin tung su kien ma khong nhan ra tinh bien doi va tuong thuoc cua chung, ta cung kho di den chieu sau triet hoc ma tac gia dang tim kiem.
Mot cach doc Hoa Nghiem co the giu ca hai mat: hien tuong khong ton tai biet lap voi nguyen ly, va nguyen ly cung khong can duoc tim kiem ben ngoai nhung hien tuong cu the.
2. Duyen khoi va su tuong thuoc
Hinh anh ho nuoc om bong trang la mot vi du truc quan ve quan he.
Bong trang khong xuat hien doc lap voi trang, anh sang, mat nuoc va nguoi quan sat. Nhung dieu do khong co nghia bong trang hoan toan khong co.
Tuong tu, con nguoi khong the duoc hieu hoan toan tach khoi nhung dieu kien va quan he lam nen doi song cua minh.
Day la huong lien he voi duyen khoi va tinh than tuong thuoc trong Hoa Nghiem.
Tuy nhien, khong nen dong nhat hinh anh tho voi toan bo giao ly “Su su vo ngai” cua Hoa Nghiem. Hinh anh ay chi goi mot huong doc; de xac lap mot luan giai Hoa Nghiem chat che, can trien khai them cac khai niem va moi quan he giua chung.
3. Vuot qua su chap truoc vao chinh khai niem Khong
Bai tho vua khang dinh “van phap giai khong”, vua canh bao “tram khong tre tich”.
Su ket hop nay rat dang chu y. No cho thay tac gia khong chi muon dung tinh Khong de phu nhan the gioi, ma con co y thuc rang khai niem Khong co the tro thanh mot doi tuong moi cua chap thu.
Theo huong doc nay, van de khong phai chon “co” hay “khong”, ma la thay ro gioi han cua viec tuyet doi hoa ca hai.
Do la diem ma tu tuong Trung dao co the noi voi cach nhin Hoa Nghiem: khong tach roi nguyen ly khoi hien tuong, cung khong bien nguyen ly thanh mot thuc the co dinh dung ngoai moi hien tuong.
________________________________________
XVI. Danh gia nghe thuat va nhung diem can phan biet
Bai tho co nhieu tham vong ve tu tuong. No khong chi su dung hinh anh mong de than tho ve doi nguoi, ma con dua vao mot loat khai niem Phat hoc nham giai thich moi quan he giua thuc tai, nhan thuc va chap thu.
Nhung diem manh
1. Ket cau vong tron.
Mo dau bang mo–tinh, ket thuc bang thuc–hu, bai tho tao cam giac cau hoi ban dau da di qua mot hanh trinh triet hoc roi quay tro lai.
2. Dien tich co chuc nang ro rang.
Hoang Luong nhat mong khong chi trang tri cau tho ma tao truc lien ket giua thoi gian, cong danh, doi nguoi va ao mong.
3. Hinh anh ho nuoc va bong trang.
Day la hinh anh giau suc goi, giup chuyen tu khai niem truu tuong sang trai nghiem truc quan.
4. Co y thuc ve nguy co chap Khong.
Cau “Tram khong tre tich gia tuong me” cho thay bai tho khong chi dung o loi khang dinh tinh Khong, ma con nhan ra kha nang bien chinh tinh Khong thanh mot doi tuong de bam chap.
Nhung diem con mo hoac can lam ro
1. Mot so cau qua co dong.
Cac cum nhu “nga vo phap”, “kien tri tri” va “khong khong co” co nhieu cach doc, nhung khong co du ngu canh de xac dinh chac chan mot cach hieu duy nhat.
2. Co su cang thang giua tinh Khong va “tuyet doi vo”.
Neu “tuyet doi vo” co nghia la hoan toan khong ton tai, no se khong phu hop voi cach hieu Trung dao va duyen khoi. Neu day la loi cuong dieu thi ca, nguoi doc can nhan ra su khac biet giua hieu ung ngon tu va dinh nghia triet hoc.
3. Nhieu thuat ngu duoc dua vao lien tiep.
Dieu nay tao chieu rong tu tuong, nhung doi luc khien mach tho giong mot chuoi menh de triet hoc hon la su phat trien cua mot hinh anh duy nhat. Hinh anh ho trang la mot diem sang vi no cho phep nguoi doc tu cam nhan moi quan he giua hu va thuc ma khong can them nhieu thuat ngu.
4. Mot so khai niem can duoc dung chinh xac neu chu dich la Phat hoc.
Chang han, cong thuc quen thuoc la “chu hanh vo thuong”, khong phai “chu hanh vo thuong”. Day co the la lua chon sang tao cua tac gia, nhung can phan biet cach dung tho voi thuat ngu kinh dien.
________________________________________
XVII. Ket luan: Giac mong nam o the gioi, hay o cach ta nam giu the gioi?
Theo toi, truc sau nhat cua bai tho Mong khong nam o menh de “doi la mong”, ma nam o su chuyen dong tu nhan ra tinh mong manh cua trai nghiem den khao sat cach tam thuc tao ra chap thu.
Ban dau, tac gia nhin cuoc doi qua hinh anh giac mong ke vang: cong danh, hanh phuc va kho dau co the troi qua nhanh chong. Sau do, bai tho chuyen sang vo thuong, duyen khoi, vo nga va tinh Khong de tim cach giai thich tai sao nhung gi ta xem la co dinh lai luon bien doi. Cuoi cung, Trung dao duoc dua ra nhu mot huong tranh ca hai cuc doan: chap moi thu la thuc the bat bien, hoac phu nhan tat ca thanh hu vo.
Neu doc theo tinh than ay, bai tho khong nhat thiet khuyen ta tu bo cuoc doi vi moi thu deu la mong. No co the khuyen ta song trong doi ma khong tuyet doi hoa nhung gi minh trai nghiem va so huu.
Ta van co the yeu thuong, nhung khong can bien tinh yeu thanh quyen so huu tuyet doi. Ta van co the vui buon, nhung khong nhat thiet de cam xuc nhat thoi quyet dinh toan bo cach nhin ve ban than va the gioi. Ta van co the su dung nhung khai niem ve Khong, nhung khong nen bien chung thanh mot chan ly co dinh de phu nhan nhung gi dang dien ra.
Va co le cau hoi quan trong nhat ma bai tho de lai la:
Neu cai goi la “thuc” luon duoc ta nhan biet qua mot tam thuc co gioi han, thi giac ngo co phai la tim duoc mot giac mong hoan hao hon — hay la thay ro cach minh da bien nhung gi dang thay doi thanh nhung thu minh tuong rang phai ton tai mai mai?
Theo huong doc thu hai, tinh mong khong co nghia la the gioi bien mat. No co nghia la ta bat dau nhin the gioi, nhin nguoi khac va nhin chinh minh ma khong con bi buoc chat vao nhung khai niem “co”, “khong”, “duoc”, “mat”, “that” va “hu”.
Mong van co the hien khoi; dieu thay doi la cach ta nhan biet mong, va cach ta song giua nhung gi dang hien khoi.

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Mộng