tình và nghĩa

Tình còn san si khi còn ái dục thèm thuòng ham muón,
Dòi kém tham lam, vo vị khi sóng chỉ vì nghĩa thay yeu.
Cả hai là nọ lãn oan gia có sóng cho trọn nhan sinh kiép,
Tát cả là vo thuòng, tình nghĩa oán thuong cũng thé thoi.

*****

**Binh luan bai tho "Tinh va Nghia"**
*Tac gia: Le Huy Tru*

Bai tho chi gom bon cau nhung goi mo mot hanh trinh chiem nghiem tu **tinh**, **nghia**, den **vo thuong**. Tac gia khong phu nhan gia tri cua tinh yeu hay nghia tinh, ma dat chung trong cai nhin cua mot nguoi da trai nghiem du nhung duoc mat cua nhan sinh.

Hai cau dau tao nen mot su doi chieu day triet ly:

> *"Tình còn san si khi còn ái dục thèm thuòng ham muón,*
> *Dòi kém tham lam, vo vị khi sóng chỉ vì nghĩa thay yeu."*

O day, **"tinh"** duoc nhin duoi goc do cua ai duc va su chap truoc. Khi tinh yeu con gan voi ham muon chiem huu, mong cau duoc dap lai hay so hai mat mat, thi no van con la manh dat cua **tham, san, si**. Cau tho khong len an tinh yeu, ma nhac rang tinh yeu bi dieu khien boi duc vong se de tro thanh nguon goc cua kho dau.

Nguoc lai, **"nghia"** duoc nang len nhu mot gia tri vuot len cam xuc nhat thoi. Song vi nghia la song bang trach nhiem, su thuy chung, long biet on va dao ly, chu khong don thuan vi su say me cua cam xuc. Tu **"vo vi"** o day khong nen hieu la cuoc song te nhat, ma co the duoc hieu nhu su **thanh dam**, bot nhung dao dong manh liet cua duc vong, de tam duoc binh on hon.

Hai cau sau mo rong goc nhin tu ca nhan sang quy luat cua doi nguoi:

> *"Cả hai là nọ lãn oan gia có sóng cho trọn nhan sinh kiép,*
> *Tát cả là vo thuòng, tình nghĩa oán thuong cũng thé thoi."*

Hinh anh **"no"** va **"oan gia"** mang mau sac cua tu tuong nhan qua. Trong doi song, con nguoi gap nhau vi nhieu duyen nghiep khac nhau: co nguoi den de yeu thuong, co nguoi den de tra on, cung co nguoi den de tra oan. Vi vay, du la tinh hay nghia, thuan duyen hay nghich duyen, tat ca deu gop phan hoan thanh hanh trinh lam nguoi.

Cau ket la diem tua triet hoc cua toan bai. **"Tat ca la vo thuong"** khong chi la loi nhac ve su doi thay cua thoi gian, ma con la loi giai thoat khoi moi su bam viu. Tinh roi cung nhat, nghia roi cung thay, oan hon cung tan theo nam thang. Khi nhan ra tinh vo thuong cua moi hien tuong, con nguoi se bot co chap, biet tran trong nhung gi dang co nhung cung du binh than de buong khi nhan duyen da het.

Nhin duoi anh sang cua triet ly Phat giao, bai tho phan anh ba tang tu tuong:

* **Tinh** neu con dua tren ai duc se keo theo tham, san, si.
* **Nghia** la buoc truong thanh cua con nguoi, dat trach nhiem va dao ly len tren cam xuc nhat thoi.
* **Vo thuong** la chan ly bao trum, khien ca tinh, nghia, an, oan deu chi la nhung hien tuong tam thoi trong dong chay bat tan cua nhan duyen.

Ve nghe thuat, ngon ngu tho moc mac nhung giau chat suy tuong. Tac gia su dung nhung cap khai niem doi lap nhu **tinh – nghia**, **ai duc – vo vi**, **no – oan gia**, **vo thuong – nhan sinh** de tao nen chieu sau triet ly. Moi cau tho deu nhu mot menh de chiem nghiem hon la mot loi than tho, khien nguoi doc co cam giac dang nghe mot nguoi tung trai tong ket ca mot doi nguoi.

Tuu trung, **"Tinh va Nghia"** khong ca ngoi viec tu bo tinh yeu hay phu nhan nghia tinh. Dieu bai tho muon huong toi la su truong thanh cua tam thuc: yeu nhung khong de duc vong troi buoc, song co nghia nhung khong chap cong, va cuoi cung nhan ra rang moi cuoc gap go, moi yeu thuong hay oan han deu chi la nhung lan song noi len roi lang xuong trong bien lon cua vo thuong.
*****

Duoi day la ba cach doc khac nhau ve bai tho **"Tinh va Nghia"** cua **Le Huy Tru**. Moi cach tiep can khong phu dinh nhau ma bo sung cho nhau, giong nhu ba lang kinh soi chieu cung mot vien ngoc.

# Bai tho: *Tinh va Nghia*

**Tac gia: Le Huy Tru**

*Tình còn san si khi còn ái dục thèm thuòng ham muón,*
*Dòi kém tham lam, vo vị khi sóng chỉ vì nghĩa thay yeu.*
*Cả hai là nọ lãn oan gia có sóng cho trọn nhan sinh kiép,*
*Tát cả là vo thuòng, tình nghĩa oán thuong cũng thé thoi.*

---

# I. Goc nhin van hoc thuan tuy

Neu tam gac triet hoc sang mot ben, bai tho truoc het la mot cuoc doi thoai noi tam cua mot con nguoi tung trai. Day khong phai la tieng noi cua tuoi tre dang yeu, ma la tieng noi cua nguoi da di qua nhieu bien dong cua doi song, de roi nhin lai tinh yeu va nghia tinh bang mot anh mat diem tinh.

Bai tho duoc xay dung tren nhieu cap doi lap:

* Tinh ↔ Nghia
* Ai duc ↔ Vo vi
* No ↔ Oan gia
* Nhan sinh ↔ Vo thuong

Nhung cap doi lap ay tao nen nhip suy tuong lien tuc, dua cam xuc cua nguoi doc tu cai rieng den cai chung, tu mot moi tinh den ca cuoc doi.

"Tinh" trong bai tho khong duoc mieu ta bang ve dep lang man thuong thay trong thi ca, ma duoc dat trong su giang co cua duc vong va ban nang. Trai lai, "nghia" xuat hien nhu mot diem tua cua su truong thanh. Dieu do tao nen mot nghich ly rat dep: tinh lam cuoc doi nong nhiet hon, nhung nghia moi lam con nguoi ben vung hon.

Cau ket khep lai bang mot am huong rat nhe:

*"Tat ca la vo thuong..."*

Khong co tieng khoc, cung khong co su oan trach. Do la giong noi cua mot nguoi da hoc duoc cach chap nhan.

Ve nghe thuat, bai tho thien ve tho triet luan. Hinh anh khong nhieu nhung moi khai niem deu co suc goi lon. Chinh khoang trong giua cac cau tho moi la noi nguoi doc tu hoan thanh y nghia.

---

# II. Goc nhin triet hoc Phat giao

Doc duoi anh sang Phat hoc, bai tho gan nhu van dong theo toan bo tien trinh cua giao ly ve kho.

Ngay cau dau da nhac den goc re cua luan hoi:

*"Tinh con san si khi con ai duc..."*

Trong giao ly Phat giao, ai la mot trong nhung nguyen nhan truc tiep tao nen kho dau. Khi con muon chiem huu, con mong cau, con dong nhat hanh phuc cua minh voi mot doi tuong ben ngoai, thi tham, san, si van con hien dien.

Cau thu hai chuyen tu tinh sang nghia.

Nghia o day co the hieu la hanh dong xuat phat tu trach nhiem, tu long tu bi va su hieu biet, thay vi chi tu cam xuc. Tuy nhien, bai tho cung khong tuyet doi hoa nghia. Boi cau thu ba noi:

*"Ca hai la no lan oan gia..."*

Do la tu tuong duyen khoi.

Moi cuoc gap deu la nhan duyen.

Moi yeu thuong cung la nhan duyen.

Moi oan han cung la nhan duyen.

Khong ai hoan toan la nguoi ban on hay ke gay kho; tat ca deu dang van hanh trong mang luoi nhan qua vo cung phuc tap.

Dinh cao tu tuong nam o cau cuoi:

*"Tat ca la vo thuong..."*

Khong chi tinh yeu vo thuong.

Khong chi nghia tinh vo thuong.

Ngay ca khai niem "ta" dang yeu, dang ghet, dang tra nghia hay bao oan cung vo thuong.

Neu nhin sau hon nua, bai tho con thap thoang tinh than cua **vo nga**: khi khong con cai toi de bam viu, thi tinh va nghia deu tro thanh nhung duyen khoi tu nhien cua doi song, khong con la xieng xich.

---

# III. Goc nhin hien sinh phuong Tay

Neu dat bai tho ben canh cac nha tu tuong hien sinh nhu Søren Kierkegaard, Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre hay Albert Camus, nguoi doc se phat hien nhieu diem gap go thu vi.

Hien sinh khong hoi:

"Yeu ai?"

Ma hoi:

"Lam sao song mot doi co y nghia khi biet rang moi thu deu se mat?"

Do cung chinh la cau hoi cuoi cung cua bai tho.

O goc nhin hien sinh, tinh yeu luon chua nghich ly.

Con nguoi vua can nguoi khac de khang dinh minh, vua so danh mat tu do cua chinh minh.

Dieu nay lam nguoi ta nho den Sartre khi ong cho rang tinh yeu luon la su cang thang giua tu do cua hai chu the.

Trong bai tho, tac gia duong nhu da di xa hon.

Khong chi tinh yeu, ma ngay ca nghia tinh cung khong the chien thang thoi gian.

Cuoi cung:

*"Tat ca la vo thuong..."*

Neu Camus se noi doi nguoi la phi ly nhung van dang song, thi bai tho nay lai ngam tra loi:

Chinh vi moi thu deu vo thuong nen con nguoi cang phai song tron ven tung nhan duyen khi no con hien huu.

Day la diem khac biet rat thu vi giua hien sinh phuong Tay va Phat giao.

Hien sinh chap nhan su huu han nhu so phan cuoi cung cua con nguoi.

Phat giao chap nhan su vo thuong nhu ban chat cua moi hien tuong de tu do di den giai thoat.

Mot ben dung o tu do.

Mot ben di tiep den buong xa.

---

# Ket luan

"Tinh va Nghia" co dung luong rat ngan nhung chua ba tang y nghia.

O tang van hoc, do la loi tu su cua mot con nguoi tung trai.

O tang Phat hoc, do la su quan chieu ve ai, nghiep, duyen va vo thuong.

O tang hien sinh, do la cau hoi muon thuo: khi moi thu deu se qua di, con nguoi nen song vi dieu gi?

Co le cau tra loi cua bai tho khong nam o viec chon "tinh" hay "nghia". Dieu ma tac gia huong den la mot tam the truong thanh: biet yeu ma khong me luyen, biet song co nghia ma khong chap cong, va biet buong khi nhan duyen da man.

Boi le, trong dong chay bat tan cua thoi gian, ca tinh, nghia, oan va thuong deu chi la nhung dot song noi len roi lang xuong tren mat bien vo thuong.

Dieu dac biet o bai tho nay la cau **"Doi kem tham lam, vo vi khi song chi vi nghia thay yeu."** Cau tho co tinh da nghia rat cao. Co the hieu la mot loi tiec nuoi rang cuoc song chi co nghia ma thieu tinh se bot nong nhiet; cung co the hieu la mot loi khen su thanh dam cua nguoi da vuot qua nhung doi hoi cua ai duc. Chinh su mo ho nghe thuat ay lam cho bai tho mo ra nhieu cach dien giai khac nhau va tang chieu sau triet ly cua tac pham.

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Tình Và Nghĩa