phan tich bài kẹ của le huy trú

Nghich ly cua Tu do – Hanh phuc – An tam – Giac ngo
***
Tu do la thong dong trong troi buoc
Hanh phuc la tu tai giua kho dau
An tam la vua binh tinh ma run
Giac ngo la suong nhu bi dien giut
— Le Huy Tru

I. Tong quan: Thien bang nghich ly, giac ngo bang cu soc
Bon cau ke ngan, nhung co mot cau truc dang chu y: hai cau dau dinh nghia lai nhung khai niem quen thuoc; hai cau sau pha vo chinh su binh an ma nguoi ta thuong mong doi tu dao Phat.
Thong thuong, nguoi ta nghi:
• Tu do la khong bi troi buoc.
• Hanh phuc la khong phai chiu kho dau.
• An tam la khong con lo so.
• Giac ngo la dat den mot trang thai binh an, nhe nhang va thanh than.
Le Huy Tru lan luot dao nguoc ca bon quan niem ay.
Diem chung cua bai ke la gi?
Khong doi hoi ngoai canh phai thay doi moi co tu do; khong doi hoi kho dau bien mat moi co hanh phuc; khong doi hoi than tam het dao dong moi goi la an tam; va khong doi hoi giac ngo phai dien ra theo hinh anh em ai ma ta tuong tuong.
Day la loi dien dat gan voi tinh than Thien tong: dung nghich ly de lam lung lay nhung khai niem ma tam tri van bam viu.
Tuy nhien, can phan biet: day la cach doc triet ly bai ke, khong co nghia bon cau tho la nhung dinh nghia kinh dien cua Phat giao.
________________________________________
II. Cau thu nhat: Tu do la thong dong trong troi buoc
Tu do la thong dong trong troi buoc.
1. Tu do ben ngoai va tu do ben trong
Tu do thong thuong duoc hieu la khong bi ai kiem soat, khong bi luat le han che, khong bi hoan canh can tro.
Nhung neu phai doi den khi moi rang buoc bien mat moi duoc tu do, thi con nguoi co le chang bao gio thuc su tu do.
Chung ta sinh ra da co nhung rang buoc:
• Than the bi gioi han boi tuoi tac va sinh ly.
• Doi song bi gioi han boi thoi gian va khong gian.
• Gia dinh, xa hoi va trach nhiem tao nen nhung nghia vu.
• Tinh cam va ky uc tao nen nhung rang buoc tam ly.
Neu xem tat ca nhung dieu ay la chuong ngai can phai loai bo, con nguoi se phai danh ca doi de chay tron cuoc song.
Le Huy Tru dua ra mot huong nhin khac: co the van o trong hoan canh bi rang buoc ma khong de tam minh bi rang buoc hoan toan boi hoan canh ay.
Mot nguoi cham soc cha me gia van co the song tu do trong tam thuc. Mot nguoi lam viec theo ky luat van co the giu duoc su tu chu. Mot nguoi song giua nhung bien dong van co the khong danh mat phuong huong.
Rang buoc van hien huu, nhung thai do doi voi rang buoc da thay doi.
2. Lien he voi Phat giao
Dieu nay goi den tinh than tu tai trong Dai thua va Thien tong.
Tu tai khong nhat thiet la thay doi vi tri cua minh trong the gioi, ma la thay doi cach minh bi cuon vao the gioi.
Trong tinh than Bat-nha, van de khong chi nam o su vat ma con o su chap thu cua tam doi voi su vat.
Mot soi day troi than co the la mot gioi han thuc te. Nhung su so hai, oan han va tuyet vong do hoan canh gay ra lai la nhung van de khac, can duoc nhan dien va thao go.
Di nhien, dieu nay khong co nghia moi su ap buc deu phai cam chiu. Co nhung troi buoc can duoc thao bo bang hanh dong thuc te.
Y nghia sau hon cua cau ke: Tu do khong chi la kha nang thoat khoi hoan canh, ma con la kha nang khong danh mat chinh minh trong hoan canh.
________________________________________
III. Cau thu hai: Hanh phuc la tu tai giua kho dau
Hanh phuc la tu tai giua kho dau.
Cau thu hai tiep noi cau thu nhat, nhung dua nghich ly di xa hon.
Neu cau dau noi ve tu do giua nhung rang buoc, cau nay noi ve hanh phuc giua nhung dieu kien bat nhu y.
1. Co phai het kho moi co hanh phuc?
Con nguoi thuong dat hanh phuc o phia ben kia cua kho dau:
• Khi het benh, toi moi hanh phuc.
• Khi co du tien, toi moi hanh phuc.
• Khi nguoi than khong con lam toi buon, toi moi hanh phuc.
• Khi moi chuyen on thoa, toi moi co the an long.
Nhung cuoc song khong van hanh theo nhung dieu kien ly tuong ay.
Giai quyet duoc mot van de, doi khi lai xuat hien mot van de khac. Dat duoc dieu mong muon, con nguoi lai nay sinh mot mong muon moi.
Neu hanh phuc hoan toan phu thuoc vao viec ngoai canh phai thuan y, thi hanh phuc cung se bi ngoai canh chi phoi.
Cau ke goi ra kha nang khac: con nguoi van co the nhan biet noi dau, cham soc nguoi benh, tiec thuong nguoi da mat va doi dien voi nhung dieu khong the thay doi, ma khong de toan bo doi song tinh than bi nhan chim trong dau kho.
2. Phan biet dau don va bi dau kho chi phoi
Trong Phat giao, can phan biet giua cam tho dau don va su chap thu, chong doi hoac phan ung tam ly lam kho dau tiep dien.
Chang han, khi mat mot nguoi than, noi dau la co that. Tu tai khong co nghia la khong duoc khoc, khong duoc thuong nho hay phai to ra binh than.
Tu tai la co the dau ma khong can phu nhan noi dau; co the thuong ma khong bien tinh thuong thanh su chiem huu; co the tiec nuoi ma van hieu rang doi song luon bien doi.
Dieu nay gan voi tinh than cua giao ly hai mui ten trong kinh dien Phat giao: mui ten thu nhat la cam giac dau don; mui ten thu hai la nhung phan ung tam ly khien con nguoi tiep tuc tu lam kho minh.
Khong phai moi dau kho deu co the loai bo chi bang thay doi nhan thuc. Nhung ta co the hoc cach khong lam cho dau kho gia tang boi su chong cu mu quang hoac chap thu.
3. Mot diem can luu y
Cau ke khong nen duoc hieu rang nguoi hanh phuc phai luon vui ve trong nghich canh.
Tu tai giua kho dau khong phai la thich thu voi kho dau, ma la khong can doi kho dau bien mat moi co the song tron ven.
Do la mot quan niem hanh phuc khong hoan toan le thuoc vao dieu kien ben ngoai.
________________________________________
IV. Cau thu ba: An tam la vua binh tinh ma run
An tam la vua binh tinh ma run.
Day la cau tho thu vi nhat ve mat tam ly, boi no dua vao cung mot thoi diem hai trang thai tuong nhu doi nghich: binh tinh va run ray.
Thong thuong, nguoi ta cho rang binh tinh thi khong run; da run thi chua the binh tinh.
Nhung co that nhu vay khong?
1. Binh tinh khong dong nghia voi khong con so hai
Mot nguoi dung truoc hiem nguy co the van cam thay so hai, tim dap nhanh, tay run, nhung dong thoi van nhan thuc ro tinh hinh va hanh dong co can nhac.
Mot bac si cap cuu co the lo lang truoc mot ca benh nghiem trong nhung van tap trung thuc hien cong viec.
Mot nguoi linh co the so chet nhung van giu duoc ky luat va trach nhiem.
Mot nguoi dung truoc su that co the cam thay toan than chan dong ma van khong quay lung voi su that ay.
Trong nhung truong hop do, su binh tinh khong nhat thiet doi hoi moi phan ung sinh ly phai bien mat.
An tam khong nhat thiet la het run; an tam co the la biet minh dang run ma khong de su run ray hoan toan dieu khien minh.
2. Mot cach doc theo Thien
Neu dat cau tho vao ngu canh Thien hoc, ta co the doc no nhu mot loi canh tinh doi voi y niem rang tam an phai la tam khong dao dong.
Nguoi tu co the chap vao su binh an, mong muon luc nao cung nhe nhang, khong buon, khong so, khong lo lang.
Nhung chinh mong muon ay doi khi tro thanh mot rang buoc moi.
Khi tam xuat hien so hai, nguoi ay lai so chinh noi so cua minh. Khi tam xuat hien vong tuong, nguoi ay lai buc boi vi minh con vong tuong.
Nhu vay, ben canh trang thai ban dau con xuat hien mot tang chong doi trang thai ay.
Cau ke co the duoc hieu theo huong khac: cu nhan biet dieu dang xay ra, ke ca su run ray, ma khong nhat thiet phai lap tuc xua duoi no.
Day la su binh tinh co nhan biet, chu khong phai su bat dong cua mot tam thuc vo cam.
3. Nhung tai sao lai noi la vua binh tinh ma run?
Boi chu “vua” giu lai tinh dong thoi cua hai trang thai.
Binh tinh khong phu dinh run ray. Run ray cung khong nhat thiet phu dinh binh tinh.
Hai trang thai cung hien dien ma khong can triet tieu lan nhau.
Day la mot nghich ly co chieu sau: con nguoi khong can tro thanh mot khoi da bat dong moi co the lam chu phan ung cua minh.
Tuy nhien, neu hieu theo nghia sinh ly hoac tam ly hoc, run ray van co the la dau hieu cua so hai, cang thang hay mot tinh trang suc khoe can quan tam. Khong phai cu run ma binh tinh la da an tam theo nghia sau xa.
________________________________________
V. Cau thu tu: Giac ngo la suong nhu bi dien giut
Giac ngo la suong nhu bi dien giut.
Day la cau ket bat ngo nhat cua toan bai.
Ba cau dau van co the duoc doc nhu nhung loi khuyen song. Nhung cau cuoi dot ngot chuyen tu triet ly sang cam giac than the, tu su binh tinh sang mot cu soc.
Tac gia khong noi giac ngo la em ai nhu gio xuan, thanh than nhu mat ho hay nhe nhang nhu may troi.
Tac gia noi: suong nhu bi dien giut.
Su tuong phan ay tao nen chat hai huoc, tao bao va co phan nghich ngom cua bai ke.
1. Giac ngo nhu mot cu chan dong nhan thuc
Hay tuong tuong mot nguoi danh nhieu nam tim kiem cau tra loi cho cau hoi: Ta la ai?
Nguoi ay doc sach, suy luan, tranh luan, thien dinh va co gang xay dung mot he thong giai thich ve ban than.
Roi trong mot khoanh khac, nguoi ay nhan ra rang chinh cai toi ma minh co tim kiem, bao ve va khang dinh da duoc hinh thanh boi vo so dieu kien, ky uc, thoi quen va nhan thuc.
Nhung gi tung duoc xem la chac chan bong khong con chac chan nhu truoc.
Khong phai the gioi dot nhien bien mat, ma cach nhin ve the gioi thay doi.
Su thay doi ay co the gay kinh ngac, tham chi tao cam giac nhu mot cu soc.
Theo cach doc nay, hinh anh dien giut khong nhat thiet mo ta mot cam giac the xac thuc su. No la an du cho mot khoanh khac nhan thuc bat ngo, manh liet va kho dien ta bang ngon ngu thong thuong.
2. Giac ngo khong phai mot trang thai khoai cam
Can phan biet hai y:
• Giac ngo nhu su chuyen bien trong nhan thuc: thay ro hon tinh vo thuong, duyen khoi va su chap thu.
• Khoai cam hoac kich thich manh: mot cam giac de chiu, hung phan hay chan dong cua than tam.
Hai dieu nay khong dong nhat.
Mot trai nghiem manh liet khong tu dong chung minh rang mot nguoi da giac ngo. Nguoc lai, su hieu biet sau sac cung khong nhat thiet di kem cam giac hung phan.
Trong Phat giao, giac ngo thuong duoc ban den qua tri tue, su doan tru vo minh va chuyen hoa chap thu, chu khong duoc xac dinh chi bang cuong do cua mot cam giac.
Vi the, hinh anh “suong nhu bi dien giut” nen duoc doc truoc het nhu mot phep so sanh thi ca, khong phai mot mo ta chuan muc ve kinh nghiem giac ngo.
3. Tai sao chu suong lai dat?
Neu tac gia viet:
Giac ngo la sang nhu dien giut.
Cau tho se nghieng ve anh sang va su bung tinh.
Nhung tac gia lai dung chu “suong”.
Chu nay vua doi thuong, vua tao bao, vua tao ra mot cu dua.
No keo mot khai niem cao sieu xuong ngon ngu binh dan, dong thoi khien nguoi doc phai dung lai suy nghi.
Dac biet, chu suong con tao nen su nhap nhang co chu y giua niem vui, khoai cam, su nhe nhom va cam giac chan dong.
Co the noi, cau tho khong chi mo ta mot dieu duoc goi la giac ngo; no con choc vao su nghiem trang cua nhung nguoi thich to ve giac ngo bang nhung hinh anh than bi.
Tuy nhien, ta khong the khang dinh chac chan do la dung y duy nhat cua tac gia.
________________________________________
VI. Cau truc tu tuong cua ca bai ke
Bon cau co the duoc dat canh nhau de thay su van dong cua nghich ly:
Cau ke Quan niem thong thuong Cach nhin ma cau ke goi ra
Tu do la thong dong trong troi buoc Phai het rang buoc moi tu do Co the tu tai ngay trong nhung gioi han khong the tranh
Hanh phuc la tu tai giua kho dau Phai het kho moi hanh phuc Co the song tron ven ma khong doi moi kho dau bien mat
An tam la vua binh tinh ma run Binh tinh dong nghia voi khong dao dong Co the nhan biet su run ray ma van giu duoc su sang suot
Giac ngo la suong nhu bi dien giut Giac ngo phai em ai, thanh than Su nhan ra bat ngo co the duoc vi nhu mot cu chan dong
Dieu dang chu y la ba cau dau noi ve kha nang song cung nhung dieu trai y, con cau cuoi dua chinh su doi lap ay vao mot hinh anh gay bat ngo.
Tu do khong loai bo troi buoc.
Hanh phuc khong nhat thiet loai bo kho dau.
An tam khong nhat thiet loai bo run ray.
Va giac ngo khong nhat thiet giong voi hinh anh ma ta da tuong tuong ve giac ngo.
Tuy nhien, day la mot cach doc thong nhat ve mat thi phap, khong co nghia tac gia da tuyen bo ro rang rang bon cau duoc sang tac theo mot he thong triet hoc duy nhat.
________________________________________
VII. Doc bai ke duoi anh sang Hoa Nghiem: Co the vo ngai ngay giua nghich canh?
Neu dat bai ke vao khung tu tuong Hoa Nghiem, ta co the lien he no voi quan niem Ly Su vo ngai va Su Su vo ngai.
Trong cach dien giai nay, Ly la nguyen ly, Su la nhung hien tuong cu the cua doi song.
Tu do thuoc ve kha nang tu tai cua tam; troi buoc thuoc ve nhung dieu kien cu the cua cuoc song. Hanh phuc thuoc ve cach ta song va nhan biet; kho dau van co the hien huu nhu mot kinh nghiem thuc te.
Hai mat ay khong nhat thiet phai triet tieu nhau.
Nhung can hieu chinh xac: dieu do khong co nghia tu do va troi buoc hoan toan giong nhau, hay kho dau va hanh phuc khong con bat ky khac biet nao.
Vo ngai khong phai la xoa bo moi khac biet, ma la khong de su khac biet tro thanh mot buc tuong tuyet doi ngan can su thong hieu va tu tai.
Cau thu ba con mo ra mot cach doc thu vi hon: binh tinh va run ray cung hien dien. Ta khong can phu nhan mot trang thai de bao ve trang thai kia.
Con cau thu tu, neu doc theo tinh than Hoa Nghiem, co the duoc xem nhu hinh anh ve su bung tinh khi mot khuon kho nhan thuc cu bi pha vo.
Nhung do van la mot cach dien giai triet hoc hien dai, khong nen dong nhat truc tiep voi giao nghia kinh dien.
________________________________________
VIII. Cai hay va gioi han cua bai ke
Cai hay
1. Ngan ma co suc goi. Bon cau khong can trien khai mot he thong giao ly dai dong, nhung du khien nguoi doc xem xet lai bon khai niem quen thuoc.
2. Nghich ly tang dan. Hai cau dau co ve tram tinh; cau thu ba dua vao mau thuan tam ly; cau cuoi bat ngo bang hinh anh doi thuong, tao nen mot ket thuc manh.
3. Khong than thanh hoa ngon ngu giac ngo. Thay vi dung nhung thuat ngu trang nghiem, tac gia su dung chu run va dien giut. Cach dien dat nay tao cam giac gan gui, tham chi co chut gieu nhai.
4. Mo ra nhieu tang nghia. Nguoi doc co the tiep can bai ke tu tam ly hoc, triet hoc hien sinh, Thien tong hoac Hoa Nghiem ma khong can xem mot cach doc la dap an duy nhat.
Gioi han
1. Khong phai moi rang buoc deu chi la van de tam thuc. Co nhung hoan canh can duoc thay doi bang hanh dong cu the.
2. Khong phai moi dau kho deu co the vuot qua bang thai do. Dau don the chat, sang chan va nhung mat mat thuc su can duoc nhin nhan nghiem tuc.
3. Khong phai run ray la dau hieu cua an tam. Y nghia nam o kha nang nhan biet va ung xu, khong nam o bieu hien sinh ly tu no.
4. Khong phai cam giac manh liet la giac ngo. Cau cuoi giau suc goi nhung neu hieu theo nghia den se de danh dong mot trai nghiem cam xuc voi su chuyen hoa tri tue.
Nhung gioi han ay khong lam mat gia tri thi ca cua bai ke. Chung giup ta phan biet giua mot hinh anh nghe thuat va mot khang dinh triet hoc theo nghia chat che.
________________________________________
IX. Ket luan: Cai tu do khong can cho the gioi cho phep
Toi doc bai ke cua Le Huy Tru nhu mot loi nhac nho rang con nguoi thuong dat dieu kien cho su tu do cua chinh minh.
Ta cho het rang buoc moi tu do.
Cho het kho dau moi hanh phuc.
Cho het so hai moi an tam.
Cho mot trai nghiem dac biet moi tin rang minh da giac ngo.
Nhung neu cu cho doi nhung dieu kien hoan hao ay, ta co the bien chinh su tim kiem thanh mot hinh thuc troi buoc moi.
Bon cau ke khong bao ta phai yeu thich troi buoc, kho dau hay so hai. Chung goi y rang ta co the nhin thang vao nhung dieu ay ma khong nhat thiet trao cho chung toan quyen quyet dinh doi song noi tam cua minh.
Va cau cuoi nhac ta dung voi bien giac ngo thanh mot hinh tuong trang nghiem, xa voi, duoc to ve bang nhung loi le than bi.
Boi doi khi, dieu khien ta bung tinh khong phai la mot cau tra loi hoan hao, ma la khoanh khac ta nhan ra cau hoi cua minh da dat sai cho.
Tu do khong doi het troi buoc.
Hanh phuc khong doi het kho dau.
An tam khong doi het run ray.
Con giac ngo?
Co le dieu dang hoi khong phai la no co khien ta suong nhu bi dien giut hay khong, ma la sau cu chan dong ay, ta co con nhin the gioi bang chinh nhung dinh kien da troi buoc minh tu truoc hay khong.
Do la cach doc khien bai ke vua co chat Thien, vua giu duoc su hom hinh rat doi thuong cua Le Huy Tru.

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Phân Tich Bài Kệ Của Lê Huy Trứ