giải thích bài kẹ của le huy trú

TAM BINH – TAM AN – DUA CA HAI TAM DAY

*Tam binh the gioi binh*
*Tam an van su an*

Dua ca hai tam day
Ta se binh an cho

— Le Huy Tru

## I. Cu be lai cua bai ke: Tu loi khuyen dao ly den nghich ly Thien

Hai cau dau la nhung loi quen thuoc trong van hoa Phat giao:

* **Tam binh the gioi binh.**
* **Tam an van su an.**

Day la cach dien dat nhan manh moi lien he giua trang thai noi tam va cach con nguoi trai nghiem the gioi.

Tam dao dong, canh vat de tro thanh nguyen nhan cua phien nao. Tam lang diu, cung mot hoan canh co the duoc nhin nhan bang mot thai do khac.

Nhung Le Huy Tru khong dung o do.

Hai cau sau dot ngot chuyen giong:

> **Dua ca hai tam day**
> **Ta se binh an cho.**

Day chinh la diem lam nen net rieng cua bai ke.

Neu hai cau dau khuyen nguoi ta tu dieu phuc tam minh, thi hai cau sau lai giong nhu loi thach thuc cua mot nguoi da nhin ra nghich ly nam ben trong chinh loi khuyen ay.

Tam da binh thi the gioi binh.

Tam da an thi van su an.

Vay neu tam chua binh, chua an thi sao?

**Dua ca hai tam day!**

Tac gia khong tiep tuc giang giai phai tu the nao, quan the nao hay buong bo ra sao. Ong chuyen tu vi tri nguoi nghe loi khuyen sang vi tri nguoi truc tiep doi dien voi van de.

Do la cu chuyen tu *nghe dao* sang *hoi dao*, tu tiep nhan mot chan ly duoc tuyen bo sang thu thach chinh chan ly ay.

---

## II. Hai cau dau: Khi tam binh thi the gioi co that su binh?

### 1. Tam binh the gioi binh

Cau nay co the duoc hieu theo hai tang nghia.

**Tang thu nhat: Tam ly hoc.**

Khi tam day san han, mot loi noi binh thuong cung co the bi hieu thanh xuc pham. Khi tam dang lo lang, mot su im lang co the bi dien giai thanh diem bao xau.

Nguoc lai, khi tam binh tinh, con nguoi co the phan biet ro hon giua su viec thuc te va nhung suy dien cua chinh minh.

The gioi ben ngoai chua chac da thay doi, nhung the gioi ma ta dang trai nghiem da khac.

**Tang thu hai: Thien hoc.**

Nguoi tu khong chi tim cach thay doi canh vat de dat binh an, ma con hoc cach nhan dien nhung phan ung cua tam truoc canh vat.

Canh thuan khong nhat thiet sinh vui. Canh nghich khong nhat thiet sinh gian. Dieu nay khong co nghia nguoi tu tro nen vo cam, ma la khong hoan toan bi ngoai canh loi keo.

Tuy nhien, can phan biet hai menh de:

* Tam binh thi ta co the nhin the gioi binh than hon.
* Tam binh thi moi van de cua the gioi deu tu dong bien mat.

Menh de thu nhat co co so trong kinh nghiem tam ly. Menh de thu hai khong dung theo nghia den.

Mot nguoi co tam binh van co the song trong chien tranh, benh tat hay bat cong. Binh an noi tam khong tu dong cham dut nhung van de ay.

Chinh su phan biet nay giup ta doc cau ke sau hon, ma khong bien no thanh mot khau hieu don gian hoa cuoc doi.

### 2. Tam an van su an

Cau thu hai tien them mot buoc.

Cau dau noi den *the gioi*, mot pham vi rong lon. Cau thu hai noi den *van su*, tuc vo so su viec ma con nguoi phai doi dien trong doi song.

Nhung chu **an** o day khong nhat thiet co nghia moi viec deu thuan loi.

Mot nguoi co the gap that bai ma khong tuyet vong. Co the doi dien voi benh tat ma khong danh mat su sang suot. Co the dung truoc mot quyet dinh kho khan ma khong bi noi so hoan toan chi phoi.

Van su chua chac da an theo nghia khach quan; nhung nguoi ay co the giu duoc su an dinh de ung xu voi van su.

Day la mot diem quan trong: **binh an khong phai la dieu kien de cuoc doi khong con bien dong, ma co the la nang luc doi dien voi bien dong.**

Va roi Le Huy Tru dua ra hai cau tiep theo, khien toan bo van de doi huong.

---

## III. Cau thu ba: “Dua ca hai tam day”

Day la cau dat nhat ve mat tu tuong.

Tai sao tac gia khong noi:

> Dua tam day?

Ma lai noi:

> **Dua ca hai tam day!**

Chu **“ca hai”** lam xuat hien mot cau hoi triet hoc: Hai tam nao?

Trong hai cau dau, tac gia da nhac den hai trang thai:

* Tam binh.
* Tam an.

Vi vay, cach doc truc tiep nhat la dua ca tam binh lan tam an den day.

Nhung khi doc sau hon, cau tho mo ra nhieu kha nang dien giai.

### 1. Hai tam: Tam binh va tam an

Neu tam binh da du khien the gioi binh, tam an da du khien van su an, tai sao phai dem ca hai tam den?

Co the xem day la mot cach choi chu co chu y.

Tac gia duong nhu dang hoi nguoc:

Neu hai trang thai ay la dieu kien cua binh an, hay dua chung ra day de xem chung thuc su la gi.

Tam binh co hinh dang khong?

Tam an nam o dau?

Co the nam bat, trao doi hay giao nop chung nhu mot vat the khong?

Day la luc loi khuyen quen thuoc bat dau tro thanh mot van de can duoc khao sat, thay vi chi duoc lap lai.

### 2. Hai tam: Tam dong va tam tinh

Mot cach doc khac la xem hai tam nhu hai cuc doi lap:

* Tam dong va tam tinh.
* Tam bat an va tam an.
* Tam phan biet va tam khong phan biet.

Neu chi chap nhan tam tinh ma loai bo tam dong, con nguoi co the roi vao mot cuoc chien khong hoi ket voi chinh minh.

He gian thi muon het gian. He lo thi muon het lo. He co vong tuong thi muon tieu diet vong tuong.

Nhu vay, nguoi ta lai tao them mot lop bat an: bat an vi minh chua dat duoc trang thai an.

Theo cach doc nay, cau *“Dua ca hai tam day”* co the duoc hieu nhu mot loi moi goi nhin thang vao ca hai phia, thay vi co giu mot phia va tieu diet phia con lai.

Tuy nhien, day la dien giai triet hoc cua nguoi doc, khong phai bang chung rang tac gia nhat dinh co y noi den hai trang thai ay.

### 3. Hai tam: Mot van de thuoc Thien tong

Cau tho cung goi lien tuong den cong an noi tieng ve Hue Kha va Bo-de-dat-ma.

Theo cau chuyen truyen thong, Hue Kha thua rang tam minh chua an va xin duoc an tam. Bo-de-dat-ma dap:

> **Dem tam ra day, ta an cho.**

Hue Kha tim tam ma khong the nam bat duoc, roi nhan ra dieu gi do khien ong thua rang minh da tim duoc cach an tam.

Cau chuyen duoc luu truyen trong truyen thong Thien tong, dac biet qua *Vo mon quan*, cong an thu 41, thuong duoc goi la *Dat-ma an tam*.

Diem cot yeu khong phai la mot vi thay dung phep than thong de xoa bo phien nao cho de tu.

Thay vao do, loi hoi *“dem tam ra day”* khien nguoi hoc quay lai tim chinh cai tam dang bat an.

Tam ay o dau? Co the nam bat no nhu mot vat the doc lap hay khong?

Cau hoi lam thay doi huong tim kiem: thay vi chi tim cach sua chua mot tam duoc mac nhien xem la co that, nguoi hoc bat dau khao sat ban chat cua chinh cai tam ay.

**Day la lien he dang chu y nhat giua bai ke Le Huy Tru va truyen thong Thien tong.**

Nhung cung can thay su khac biet: cong an truyen thong noi den viec dem tam ra day; Le Huy Tru noi *“dua ca hai tam day”*. Chu *“ca hai”* mo rong nghich ly, tao nen sac thai rieng cua bai ke.

---

## IV. Cau cuoi: “Ta se binh an cho”

> **Ta se binh an cho.**

Neu cau thu ba tao ra mot thach thuc, cau cuoi dua ra loi dap.

Nhung loi dap ay co the duoc hieu theo nhieu cach.

### 1. Cach doc thu nhat: Loi hua cua nguoi da giac ngo

Nghe theo nghia thong thuong, cau tho giong nhu loi cua mot nguoi co kha nang lam cho nguoi khac binh an:

Hay dua tam cua cac anh den day, ta se giup cac anh an tam.

Cach doc nay co sac thai cua mot vi thay doi dien voi nguoi hoc tro dang boi roi.

Nhung neu hieu theo nghia den, no co the khien nguoi doc nghi rang binh an la thu mot nguoi co the ban phat cho nguoi khac.

Dieu do khong phu hop voi mot cach hieu than trong ve tu tap Phat giao. Mot vi thay co the chi dan, khai thi hoac giup nguoi hoc nhin ro van de; nhung khong the don gian chuyen giao su giac ngo nhu trao mot mon do.

### 2. Cach doc thu hai: Mot loi thach thuc mang tinh Thien

Cau cuoi co the duoc doc voi giong dieu hoan toan khac:

Dua ca hai tam day!

Ta se binh an cho!

Nhung neu tam khong phai la mot vat the co the nam bat, thi dem gi den day?

Neu nguoi noi khong tim thay cai tam de an, vay ai se an cho ai?

Luc nay, cau cuoi khong con la loi hua ve mot ket qua. No tro thanh mot cau hoi nguoc, buoc nguoi doc quay ve chinh van de minh dang tim cach giai quyet.

Day la suc manh cua nghich ly Thien: mot cau noi tuong nhu dua ra loi giai lai co the khien toan bo cach dat van de ban dau bi lung lay.

### 3. Cach doc thu ba: Chat hai huoc cua Le Huy Tru

Cung khong nen bo qua giong dieu doi thuong cua bai ke.

Hai cau dau trang nghiem, giong nhu loi khuyen quen thuoc cua nguoi tu hanh.

Hai cau cuoi dot nhien chuyen thanh giong noi gan gui:

> Dua ca hai tam day
> Ta se binh an cho.

Co chut gi do giong nhu mot nguoi dang noi:

Cac ong cu bao tam binh, tam an. Duoc thoi! Dua ca hai thu ay cho toi xem nao!

Cai hai nam o su tuong phan giua loi khuyen mang tinh chan ly pho quat va cach dap day tu tin, gan nhu thach thuc.

Nhung dang sau tieng cuoi la mot cau hoi nghiem tuc: **Chung ta dang truc tiep hieu ve tam, hay chi dang nhac lai nhung cau noi hay ve tam?**

Do la diem khien bai ke khong chi co tinh chat hai huoc ma con co kha nang goi mo suy tu.

---

## V. “Ta” trong cau cuoi la ai?

Mot cau hoi khac dang dat ra la chu **“Ta”**.

> Ta se binh an cho.

Ta la ai?

Co the hieu chu *Ta* theo ba tang nghia.

| Tang nghia | Cach hieu |
| ------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Nghia thong thuong | Nguoi dang noi, tu nhan minh co the giup nguoi khac binh an. |
| Nghia Thien | Mot loi thach thuc nham khien nguoi nghe quay lai khao sat chinh cai tam cua minh. |
| Nghia triet hoc | Cau hoi ve chu the: ai la nguoi an tam, ai la nguoi duoc an tam, va hai ben co thuc su tach biet nhu ta tuong khong? |

Tang thu ba dac biet thu vi neu lien he voi tu tuong vo nga.

Thong thuong, ta mac nhien cho rang co mot cai *Ta* dang so huu mot cai *Tam*, roi cai Ta ay tim cach dieu khien cai tam de dat binh an.

Nhung khi khao sat ky, cai Ta ay cung duoc nhan dien qua than the, ky uc, cam giac, nhan thuc va nhung dieu kien lien tuc bien doi.

Vay chu the dang tim kiem binh an co phai la mot thuc the doc lap, bat bien, nam ngoai moi dieu kien hay khong?

Day la cau hoi co the mo ra chieu sau triet hoc cua bai ke.

Tuy nhien, **vo nga khong co nghia la khong co con nguoi, khong co trach nhiem hay khong co kinh nghiem dau kho**. No dat van de ve tinh doc lap, co dinh cua cai toi, chu khong phu nhan moi hoat dong cua doi song.

---

## VI. Dat bai ke vao tinh than Hoa Nghiem

Neu doc bai ke trong khung tu tuong Hoa Nghiem, ta co the lien he den nguyen ly **Ly Su vo ngai**.

Ly la nguyen ly, Su la nhung bieu hien cu the cua doi song.

Tam binh va the gioi binh khong nhat thiet la hai thuc the hoan toan tach biet, nhung cung khong the dong nhat chung theo nghia don gian.

Tam an co anh huong den cach ta doi dien voi van su, nhung khong vi the ma moi su kien ben ngoai deu do tam ca nhan tao ra.

Dieu dang suy ngam la moi tuong quan giua tam va canh.

Mot mat, tam chiu anh huong cua hoan canh. Mat khac, cach ta nhan thuc va phan ung cung tac dong tro lai doi song.

Do la mot quan he tuong thuoc, khong nhat thiet la quan he nhan qua mot chieu.

Neu lien he den **Su Su vo ngai**, ta co the tiep tuc dat cau hoi: lieu mot nguoi co the song giua nhung hoan canh trai y ma van giu duoc kha nang nhan biet, ung xu va khong bi mot trang thai tam ly duy nhat thong tri hay khong?

Day la mot cach mo rong bai ke theo tinh than Hoa Nghiem, chu khong phai khang dinh rang bon cau tho da trinh bay day du giao nghia ay.

Dac biet, cau *“Dua ca hai tam day”* co the goi ra mot huong suy nghi: thay vi tuyet doi hoa tam binh va loai bo tam bat an, ta khao sat moi quan he giua cac trang thai tam, cung nhung dieu kien khien chung sinh khoi va bien doi.

**Khong phai xoa bo moi doi lap, ma la nhin ro su tuong thuoc cua nhung gi ta van tuong hoan toan doi lap.**

---

## VII. Nghe thuat cua bai ke: Bon cau, hai giong dieu

Bai ke co cau truc rat gon:

**Hai cau dau:**

> Tam binh the gioi binh
> Tam an van su an

Giong dieu khang dinh, can xung, de nho. Hai cau mang dang dap cua mot loi cham ngon.

**Hai cau sau:**

> Dua ca hai tam day
> Ta se binh an cho

Giong dieu chuyen sang doi thoai, co tinh thach thuc va tao ra mot nghich ly.

Su chuyen giong ay chinh la thu phap quan trong nhat.

Neu ca bon cau deu noi ve tam binh, tam an, bai ke co the chi la mot loi khuyen tu duong.

Neu hai cau sau chi noi rang tam khong the nam bat, bai ke co the tro thanh mot menh de triet hoc truu tuong.

Nhung tac gia chon cach dua nguoi doc tu su dong tinh sang ngac nhien.

Nguoi doc co the gat dau truoc hai cau dau, roi bat cuoi hoac khung lai truoc hai cau sau.

Sau tieng cuoi, cau hoi moi xuat hien.

Do la hieu qua cua mot bai ke ngan: khong can giai thich moi thu, nhung co the khien nguoi doc tu tiep tuc cuoc doi thoai trong tam minh.

---

## VIII. Ket luan: Dung chi noi ve tam binh, hay thu tim cai tam ay

Toi cho rang diem doc dao nhat cua bai ke khong nam o hai cau dau, boi nhung cau noi ve tam binh va tam an von da quen thuoc.

Diem doc dao nam o viec Le Huy Tru **khong chap nhan dung lai tai su dong tinh voi nhung loi khuyen quen thuoc ay**.

Ong dat ra mot dong tac bat ngo:

> Dua ca hai tam day.

Roi tiep tuc:

> Ta se binh an cho.

Hai cau nay co the duoc doc nhu mot loi dua, mot loi thach thuc, mot nghich ly Thien hoac mot cau hoi ve ban chat cua chu the va tam thuc.

Du chon cach doc nao, nguoi doc cung duoc moi quay lai khao sat dieu ma minh van tuong da hieu.

Tam binh la gi?

Tam an la gi?

Ai dang muon binh an?

Va cai tam ma ta muon dieu khien, lieu co phai la mot vat the doc lap ma ta co the nam bat, giu lai hoac trao cho nguoi khac hay khong?

Neu lien he voi cong an *Dat-ma an tam*, cau hoi cuoi cung co le la:

**Khi tim khong thay cai tam de dem ra, lieu ta da bat dau nhin khac di ve chinh dieu minh dang tim kiem?**

Do la mot cach doc co chieu sau Thien hoc, du khong nen khang dinh rang tac gia nhat thiet chu y tai hien cong an ay.

Va neu phai co dong tinh than bai ke thanh mot cau, toi se viet:

**Dung chi cau tam binh, tam an; hay quay lai nhin xem cai tam dang doi binh an ay thuc su la gi.**

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Giải Thích Bài Kệ Của Lê Huy Trứ