Poem logo
Poem logo

“loi khac” cua ha nguyen du hay la oc nao va xuong thit cua mot thi nhan

Tac gia: Ha Nguyen Du
Loi Khac” cua Ha Nguyen Du

“Loi Khac” cua Ha Nguyen Du
hay la oc nao va xuong thit cua mot thi nhan
_________________ Le Mong Nguyen *

De gioi thieu tho Ha Nguyen Du, toi xin trich nhung dong sau day ma Du Tu Le - thay loi tua - da quan sat va giai phau mot cach tinh vi cuoc doi moi cua nha tho ho Ha, duoc dinh cu tai Hoa Ky nam 1990 (theo chuong trinh H.O. 5) : « Noi coi thit xuong moi nay, mat nao do, da mang lai doi tho Ha Nguyen Du nhung luong mau sang tao can thiet, cho tien trinh tu huy de tuu thanh mot len duong khac.

Toi muon goi do la su hoa than ky dieu cua mot con ngai, de tro thanh canh buom. Toi muon goi do la phan thuong vo gia cua mot an o tot dep, bat bien. Mac du, anh sang, mau sac, hinh tuong mo ra lan thu nhat, doi khi da lam choa mat, choang vang noi cam, nhan cua ho Ha. Nhung, vom cao, se la noi canh buom bay len. Chan troi, se la noi ho Ha di toi » (tr. 7). Van cua nguoi viet tua o day cung bi anh huong tho Ha Nguyen Du, danh nhieu dau phet de cham nua cau, nhu muon dien ta (tuong tu nhu van the HND) mot cach vua cung coi vua don so, nhan tinh va nhan tinh :

Mat gi tren doi tay tho ?
Nhung con chu nghiet nga, mo mit kia ?
Xuoi tay trang not con chia...
Oi ! kinh khan nguyen chang lua tam than
Em tung tiu, buoc xa, gan
Ta tren loi khac, sinh phan guong, sao... (Loi Khac, tr. 13)

Tho oc nao, tho det bang tu ngu chon loc, the van nhieu luc can cu nhung khong kieu cach, trong su tim kiem mot phuong phap dien ta tinh doi va tinh nguoi hoan toan dac biet, bao gio cung thiet that, trung thanh voi ly tuong, voi qua khu thuong dau ma nha tho khong muon quen, voi cuoc doi song moi ma nguoi duong xay dung, can dam va day hua hen. Qua « May Doan Su Thi » (Tr. 55-61), tac gia hoi ky ngay 13/09/77 (Muoi Ba/Chin/Bay Bay, tr. 55) trong nguc tu cua tinh than va xac the :


Tuong nhu ca ruc man, vi
Tuong nhu chim ru phoi thay trong long
Ai ngo ra tam cai khung
Hoang mang vay khep, phap phong bua giang

Con noi gi den ngay 07/07/82 (Bay/ Bay/Tam Hai, tr. 57) ong van con song duoi che do cha dap con nguoi va tinh cam, cho nen su toan lam giai thoat la muc dich cua moi ngay :

Lo mo buoc mao hiem cung
Mieng chai nho nhan, menh mong lot vao
Tuoi ten vuot khoi bien, rao
Ban tay do san, nghia hao bao dung
Dau xo ma do bang khong... ?

Cho den nhung ngay 16-23/11/90 (Muoi Sau & Ham Ba / Muoi Mot / Chin Muoi, tr. 59) Ha Nguyen Du duoc tra ve tu do va tu hoi ay, sinh song tai My Quoc, quyet tam di tim mot « loi khac » cho doi minh. Nha tho dien ta noi mung vui cua ke vua thoat dia nguc, duoc chap nhan vao coi thien duong, sang lang :

Thoat di tung dot , tung doan
Ta nhu ke chet phuc hoan hoi duong
Thoat tien ngo dung thien duong
Vo ra, dau the con hon nguc nha !
Du cay, du keo van la
Van nhu bon be, song hoa tu do...

Ha Nguyen Du la ai ?


Toi han hanh biet nha tho qua Vuong Thu Thuy (mot nu nghe si dieu khac va tho ma nhac si Trinh Hung da gioi thieu cho doc gia Nghe Thuat, trong so 61, th. 04-1999) sau mot chuyen di tu Phap qua Quan Cam vao khoang thang 05-1999, duoc thi si Ha Nguyen Du va Tong thu ky Tran Ngoc thuoc Trung tam Van but Viet Nam (Hai ngoai) don tiep voi su co mat cua nhac si lao thanh chu tich Nguyen Hien va nhung nghe si o Cali (x. nhat bao « Mien Nam Cali » ngay 15 th. 05-1999). Luc tro ve Paris, VTT chuyen trao cho toi mot ban thi tap « Loi Khac » do tac gia Ha Nguyen Du de tang (Tua Du Tu Le, Bia Khanh Truong, Trinh bay Doan Duy Hiep, Phu ban Cao Ba Minh, Le Khanh Thu, Khanh Truong, Quang Truong, Nhac Vu Thanh An, Hoang Linh Duy, Tran Huy Duc, Do Le, Ngo Van Tin, Nha Xuat ban Tan Thu, Hoa Ky 1998). Thi pham HND gom co 91 bai (that la phong phu) trong do 15 bai duoc pho nhac. Tho ho Ha nhu toi da noi tren, rat kich thich tam than, nhung doc qua doc lai nhieu lan qua that thich thu, va tu giay phut do se men phuc, men cam, men yeu. Theo tieu su tom tat o trang Bia cuoi, HND bat dau lam tho tu hoi rat tre va da dang tren nhieu bao lung danh o quoc noi (truoc ngay 30/04/1975) va hai ngoai (tu nam 1990) voi but hieu Mong Yen Ha. Ong la nguoi da sang lap - cung voi Nhat Chinh, Hoang trieu Duong, Nguyen Thanh Tung - Dong Tay Thoi Bao nam 1992, da cho in Trong Mua La Xanh (sach tap hop, 1970) va se xuat ban : Anh Biet, Em Yeu Dau (tho),Bong Trang Trong Tam Hon Den (tap truyen) va Cho Em Bai Sonnet (tuyen tap nhac tu nhung bai tho duoc pho). Vua roi, thi ban Cho Toi Bai Tango (tho HND, Nguyen Hien pho nhac) dang trong Nghe Thuat so 64, th. 07-1999, tr. 52, duoc nhac si Le Dinh khen ngoi (do la mot bao dam quan trong cho tuong lai). Trong so 65, th. 08-1999 (NT, tr. 31) vua qua, chung ta lai duoc thuong thuc them nhung cau tho dep cua Ha Nguyen Du trong Da Roi Mot Canh Chim Bay, nhu :

... Dau roi suoi cu, trang xua ?
Them ta chuc tuoc, dau vua thien huong
Nguyet ta, duong xe, may buong
Ta, em hat mai, khuc buon thien thu...

Tac gia « Loi Khac » khong nhung da dat duoc mot loi khac cho doi minh ma con dat duoc mot loi khac cho thi ca Viet Nam. Ha Nguyen Du thi si khong tuong tu voi ai trong vuon tho nuoc nha. Toi da co tim kiem va doc lai cac van thi si trong « Thi Nhan Viet Nam »(Hoai Thanh-Hoai Chan), trong 5 Bo « Nha Van Hien Dai »(Vu Ngoc Phan), trong 9 Tap « Viet Nam Thi Nhan Tien Chien » (Nguyen Tan Long, Nguyen Huu Trong), de di toi mot so sanh nao (co the) voi HND nhung phai thu that la rat kho khan. Tru phi Doan Phu Tu (co le) voi may cau tuyet voi trong « Mau Thoi Gian »: Mau thoi gian khong xanh / Mau thoi gian tim ngat / Huong thoi gian khong nong / Huong thoi gian thanh thanh ma theo Hoai Thanh-Hoai Chan : « Nguoi xem tho cung biet rang day la hinh anh mot doi mau doi, nhung hinh anh mo qua khong the doan nhung mau doi kia ra the nao. Co khi ca y nghia bai tho cung khong hieu ro ». Su so sanh hoi qua dang nay phai cham dut ngay o day : boi vi - trai voi DPT - danh tu va tu ngu cua ho Ha rat sac sao, nham lam noi bat buc tranh ong phat hoa cho doi. Hinh anh nha tho de lai cho hau the, voi the van lam troi len tinh nguoi, that giong net ve cua Daumier trong the ky thu 19.


Trong lanh vuc nhan tinh, Ha Nguyen Du da de gia dinh tren tat ca, vi thi tap « Loi Khac » truoc het duoc tac gia « kinh dang huong hon cha cho gia dinh, me, cac em cung vo va hai con ». Than phu yeu dau cua nha tho da mat (vi che do bao tan) ngay 10/12/86, la mot vet thuong long khong bao gio han gan :

Goi con, cha trut hoi cung...
Cha oi ! vinh biet nghin trung sinh ly
Bao lau cham soc can ke
Tuong nhu cha khoe cha ve voi con
Dau ngo cha mai di luon
Con nhu muon chet theo don noi dau... (Muoi / Chap / Tam Sau, tr. 58)

May thay ! Hanh phuc moi da den voi nha tho tren dat khach que nguoi, va ngay 24/06/95 (5 nam sau luc dinh cu tai Westminster-California), tuoi vua tu tuan, chang gap nang trong mot tinh yeu vinh cuu :

Bon muoi nam da chang la...
Em chenh anh nguyet, anh ta bong duong
Chay chung ta, mot dong thuong
Goi chung ta, goi canh truong, tu sinh
Den dau tren doan duong tinh ? (Ham Bon / Sau / Chin Lam, tr. 60)

Den “bac dau, rang long“ ? Hanh phuc hien tai, hanh phuc tran day ! Ngay 23/04/96, chi gan mot nam sau ngay hon phoi, nha tho sung suong duoc lam cha lan dau :

Toi mung run, mat roi thua
Khi con cat tieng tu oa chao doi
Lam cha, cam thu tuyet voi
Dang yeu, dang song lam nguoi, nuoi con. (Ham Ba / Tu / Chin Sau, tr. 61)

Ha Nguyen Du lam tho rat nhieu de ca tung tinh yeu xua, tinh yeu moi, tinh yeu tu day long : Tho ta / Xung dong... / Nguc tran oan khien / Tho ta / Mai ngat huong, hien / Khai thong / Cho mau tram mien ve tim... (Tho Ta, tr. 10), vi : Yeu nguoi nhu mot bai tho / Cho ta thuc trang dem cho y tuon (Yeu Nguoi, tr. 12); va mot khi da yeu, chang muon dat mot vong hoa hau len tren dau nang, xay dung mot biet thu nguy nga cho rieng nguoi yeu dau :

Ban tay co mot ngon dai
Tim anh chi co mot ngai cho nang
Ngai cho em, chiec ngai vang
Tinh cho em ca kho tang trong anh


... Ban tay co mot ngon dai
Dao anh co mot lau dai rieng em
Rieng cho em, mot con tim
Mot kho bau qui cho em tri vi (Loi Khac, tr. 40-41)

Nhung giot le chia ly hay muong tuong chia ly am anh tam hon nha tho ho Ha, deo duoi hung cam cua nguoi thi si da tung song biet bao trang huong dau buon noi que cha dat to, moi khi gap go nguoi thuong, mot buoi chieu mua gio :

Doi mat mua buon, doi moi chot tim
Xa cach ai ngo nuoc mat day voi
Anh mo uoc thanh loai chim bay den
Bay den ben em lau le sau roi (Doi Mat Mua, tr. 85).

Thoi thi thoi, cu : Khoc di em cho nghieng thanh quach do / Khoc cho voi noi kho tu bao gio / Cho anh con tiep tuc voi bai tho / Cho anh nho muon doi doi moi tim (Nhan Sac, tr. 84). Cai khoc cua nang cung da thanh mot nguon tho rat lang man cua Ha Nguyen Du : Giot cuoi em tran ly ta / Sau lai lang giua muon hoa ngat ngao / Em di gio long chieu nao / Ngan con buom mong roi vao mua hoang (Giot Cuoi Em Tran Ly Ta, tr. 47). Tho tinh ma duom mau triet ly va em dep nhu the chi co tac gia “Loi Khac”moi sang tao duoc mot cach “nao long”(tr. 46) voi hoa si Quang Truong (phu ban, tr. 89) :

Roi theo gio bat may ngan
Toi nhu hoang thu goi dan, bo vo
Say trang rung, tam suoi tho
Hon hoang lanh mai theu to det vang
Nghe tinh nhu vet thuong loang
Nghe toi cao pho, toi tang che buon...

Va con biet bao nhung van tho hay dep tang nang, trong mot tinh yeu muon thuo ma nha tho om ap ngay dem : Em cho gi giua con mua ? / Ma nghe nang trut vi chua muon tan ! (Vi Dau Tinh Ta, tr. 43), hoac : Em khoc tinh ta / Em hoa mat le / Em di hoang phe / Anh den duong ta / Em khoc ngay mai / Anh hoai uoc vong / Em khao khat song / Anh thiet tran ai (Em Khoc Ngay Mai, tr. 115). Trong“Em Va Mai Mai“o (tr. 69), nha tho tu hoi :

Dau hanh phuc tran gian ma ta doi ?
Doi tan phai ru canh mong bay xa
Trong nuoi tiec tinh cuu mang tron kiep
Em lap day mai mai nui song ta...

Nhung tinh que huong khong bao gio phai lat, mac dau xa cach muon trung, nguoi van tiep tuc :


Mo mot doi ve ben mai nha
Tha ho minh tam nuoc que thom
Tinh nhu huyet thong cay va la
Ngan nam tham thiet mam xanh dom (Mo Hat Bui, tr. 100).

Nhung HND khong quen duoc noi thong kho cua dan minh, cua nhung nguoi than yeu luc ong con la tu nhan day doa cua mot che do khinh miet nhan quyen :

Oi ! que nha rach tua ao, tro thay !
Em ngoc qui chot nhien la soi cuoi !
Me van than co met nhoai; hai buoi !
Ta gong cum, tan ua het hoa nien ! (Mot Buc Tranh, tr. 78).

Cung nhu phan dong nhung dong bao chung ta da phai bo nha xa nuoc, keo le cuoc song noi que nguoi, ngay nao thi nhan lai khong huong mat ve co do, thanh pho hoi xua bieu hieu cua dan chu tu do, cua hanh phuc cua moi con nguoi :

Sai gon trong mo, Sai gon trong tho
Ngay ve xa khong, ngay ve co gan
Nuoc mat em sa, nu cuoi anh lim
Dau cham than nhu cot co khong chan !


... Sai gon trong mo, Sai gon trong tho
Nguoi ve bao lau, doi me co con
Toc roi em roi, bac dau anh rung
Dau cham than nhu le hon anh roi !

(Sai gon trong mo, Sai gon trong tho, tr. 81-82)

(Nguyet san Nghe Thuat, so 66, thang 9-1999).

_________________________________________ Le Mong Nguyen
* Nhac si, GS Han Lam Tien si Quoc Gia Khoa Hoc Chinh Tri, nguyen Luat su Toa Thuong Tham Paris

Ý kiến bạn đọc

TÌM KIẾM BÀI THƠ
Nhập từ khóa:
Tìm kiếm