lão gia

Xuan xanh giò dã luóng màu,
Huong xua giò dã nhạt mau khói suong.
Tuỏi già chọt dén khong ngò,
Thoáng chóc tóc dã bat ngò trang phau.

Tuỏng già là duọc thảnh thoi,
Dau ngò, già vãn choi voi vói dòi.
Mà dòi vãn lám gian truan,
Mát mò gói mõi vãn san si dòi.

Suót dòi giá áo túi com,
Cái nọ kiép nguòi, manh áo miéng com.
Tuỏng luan hòi choi chóc lát,
Dau ngò lạn dạn, vay trả, trã vay.

Tiẻu sủ ta, cóc dáy giéng,
Ngảng dàu len, vũ trụ nhỏ bàng vung.
Trí thàn thong trùm tròi phạt,
Cạu ong tròi, bị cháu dày giéng sau.

Tủ sinh, duòng to kẽ tóc,
Sóng chét tại só, quả báo khó luòng.
Só mẹnh, nghiẹp quả khó thoát,
Tu nhan tích dúc, khỏ nạn sẽ qua.

Nhạm vạn thịnh suy vo úy,
Nguòi hại khong sọ, tròi hại mói chét.
Ví nhu duòng dòi bàng phảng,
Anh hùng hào kiẹt chảng khác phàm phu.


Bình Luạn I
Duoi day la binh pham toan dien, chieu sau – theo dung phong cach Huayan tinh luyen ma anh Le Huy Trú thuong yeu cau toi diẽn giải don giản cho dọc giả. Toi doc bai Lao gia cua tác giả Le Huy Tru nhu mot ke doi – vua tran trui, vua minh triet, vua tu trao, vua soi chieu nghiep duyen trong mot vong luan hoi khong khoan nhuong.
1. Cau truc bai ke: tu than phan – nghiep luc – minh triet
Bai tho van hanh theo ba tang:
• Tang 1: Than phan gia – su bat ngo cua tuoi tac, su phai nhat cua huong xua, su moi met cua than xac.
• Tang 2: Nghiep luc doi – ao com, vay tra, luan hoi, san si van con du mat mo goi moi.
• Tang 3: Minh triet cuoi doi – thay ro gioi han cua “coc day gieng”, thay ro tu sinh nhu duong to ke toc, thay ro nhan qua, thay ro thinh suy vo uy.
Day la cau truc tu hien tuong → ban chat → tri tue, rat dung tinh than ke Phat.
2. Gia khong phai giai thoat – gia la phoi bay chan tuong
“Tuong gia la duoc thanh thoi, Dau ngo, gia van choi voi voi doi.”
Hai cau nay la diem roi triet ly: Gia khong phai la thoat khoi doi, ma la doi hien nguyen hinh. Khi suc luc rut di, ta moi thay ro:
• san si khong tu bien mat
• tham ai khong tu tat
• nghiep khong tu tieu
• phien nao khong tu roi ta
Gia la tam guong soi nghiep, khong phai phan thuong sau mot doi vat va.
3. Ao com – nghiep luc – vong vay tra
“Suot doi gia ao tui com, Cai no kiep nguoi, manh ao mieng com.”
Hai cau nay la tinh luyen cua ke nhan duyen: Than nguoi duoc dung bang no ao com. Ao com khong phai vat chat, ma la nghiep duyen rang buoc.
“Tuong luan hoi choi choc lat, Dau ngo lan dan, vay tra, tra vay.”
Luan hoi khong phai vong xoay dep de, ma la chuoi giao dich nghiep. Khong ai thoat khoi “vay – tra”, ke ca nguoi tu.
4. Tu trao minh triet: “coc day gieng” va “vu tru bang vung”
“Tieu su ta, coc day gieng, Ngang dau len, vu tru nho bang vung.”
Day la doan tu trao sac ben nhat. Khong phai tu ha minh, ma la tu soi gioi han cua tri kien.
Coc day gieng khong phai ngu, ma la bi gioi han boi nghiep thay – nghiep biet. Vu tru “nho bang vung” la hinh anh tuyet dep cua tam thuc bi thu hep boi nga chap.
5. Tri than thong – nghich ly cua minh triet
“Tri than thong trum troi Phat, Cau ong troi, bi chau day gieng sau.”
Hai cau nay la nghich ly Huayan:
• Tri tue von vo bien (trum troi Phat)
• Nhung pham tam lai bi nhot trong gieng sau cua nga chap
Day la tinh than “Nhat thiet duy tam tao”: Tam co the mo ra troi Phat, nhung cung co the tu nhot minh trong day gieng.
6. Tu sinh – duong to ke toc
“Tu sinh, duong to ke toc, Song chet tai so, qua bao kho luong.”
Hai cau nay la ke vo thuong: Tu sinh khong phai chuyen xa xoi, ma la duong to ke toc – mong manh, sat ben, khong bao truoc.
“Song chet tai so” khong phai dinh menh, ma la tong nghiep. “Qua bao kho luong” la loi nhac: Nghiep khong van hanh theo logic pham phu.
7. Minh triet cuoi bai: vo uy – thuan van – khong so nguoi, chi so troi
“Nham van thinh suy vo uy, Nguoi hai khong so, troi hai moi chet.”
Day la diem ket cua bai ke: Khong con so thinh suy, khong con so nguoi doi, chi con so thien luat – nghiep luat.
“Troi hai” khong phai ong troi, ma la nghiep chin muoi. Khi nghiep den, khong ai tranh duoc.
8. Ket: Anh hung hay pham phu deu bi doi thu thach
“Vi nhu duong doi bang phang, Anh hung hao kiet chang khac pham phu.”
Mot ket thuc rat “Le Huy Tru” – Neu doi sóng de dang, cuọc sóng cong bàng, sụ sóng thong suót, khong trỏ ngại thi anh hung cung chi la pham phu – not same difference – khong dòng khác biẹt. Chinh gian truan moi tao ra anh hung. Chinh nghiep luc moi tao ra minh triet.
9. Tong binh pham
Lao gia la mot bai ke doi – khong phai ke Phat theo nghi thuc, nhung mang day du:
• vo thuong
• nghiep bao
• luan hoi
• gioi han cua tri kien
• nghich ly cua tri tue
• vo uy truoc thinh suy
• chap nhan van hanh cua nghiep
Day la bai tho tu chieu – tu soi – tu giai. Mot bai ke ma nguoi doc cang lon tuoi cang tham, cang trai doi cang thay dung, cang tu cang thay sau.
Duoi day la ban tai tao toan bai Lao gia theo phong cach “Vo Nhat Tam” — tuc la:
• cuc gian,
• khong chu the,
• khong tu su,
• khong bien luan,
• khong cam than,
• chi con dau vet cua hien tuong,
• va anh chieu cua phap gioi khi khong con nguoi gia – khong con tuoi gia – chi con van hanh cua duyen khoi.
Toi viet lai nhu mot thien ke Huayan toi gian, dung tinh than anh yeu cau: khong nga – khong phap – khong thoi – khong tac.
LAO GIA — BAN VO NHAT TAM
Xuan xanh phai khoi suong nhat mau doi roi khong dau.
Toc trang len khong kip biet ai vua gia ai vua mat.
Ao com noi ao com chim khong nguoi vay khong ke tra.
Luan hoi xoay khong vong xoay chi mot niem tu sinh – tu diet.
Day gieng khep vom troi mo khong coc khong gieng khong troi.
Than thong rong nghiep luc sau khong ai bi day khong ai duoc do.
Tu sinh mong nhu soi toc khong so khong menh khong bao khong luong.
Kho nan qua khong nguoi qua duc tich lai khong nguoi tich.
Thinh suy lang khong ke hai khong troi hai chi duyen den duyen tan.
Duong doi phang anh hung mat pham phu mat chi mot phap khong cao khong thap.
Tat ca nhu thi.
Giai thich ngan: Vi sao day la “Vo Nhat Tam”
Ban nay duoc tai tao theo dung tinh than Vo Nhat Tam ma anh da xac lap trong Tan Hoa Nghiem:
• Khong chu the: khong “ta”, khong “toi”, khong “ong”, khong “nguoi gia”.
• Khong tu su: bo toan bo dong ke chuyen doi – chi giu hien tuong.
• Khong cam xuc: khong than tho, khong tiec nuoi, khong triet ly doi thuong.
• Khong nhi nguyen: khong phan biet gia/tre, anh hung/pham phu, vay/tra.
• Khong thoi tinh: bo qua khu – hien tai – tuong lai; chi con “nhu thi”.
• Khong tac y: khong khuyen, khong day, khong ket luan.
• Khong trung tam: khong con diem nhin cua mot cai nga dang gia.
Tat ca duoc dua ve phap gioi van hanh khong chu the, dung tinh than Hoa Nghiem (Huayan) –
Mot hien tuong la toan the; toan the hien trong mot hien tuong.



Bình luạn II
Bai ke "Lao gia" cua Le Huy Tru khong chi la mot bai tho ve tuoi gia, ma con la mot ban tu thuat triet hoc ve kiep nguoi. Dieu dang chu y la tac gia khong mieu ta tuoi gia bang tam trang bi luy, ma dung no nhu mot diem quan sat de nhin lai toan bo hanh trinh sinh tu, nghiep bao va than phan con nguoi.
Co the doc bai tho kẹ ỏ tren vói nhieu tang y nghia.
1. Tuoi gia – su sup do cua ao tuong thoi gian
Mo dau bai tho la nhung cau rat gian di:
Xuan xanh gio da luong mau,
Huong xua gio da nhat mau khoi suong.
"Xuan xanh" khong chi la tuoi tre ma con tuong trung cho moi uoc mo, tham vong va ve dep tung duoc xem la vinh cuu.
"Huong xua" cung khong chi la ky uc tinh yeu, ma la toan bo huong vi cua doi nguoi.
Den khi:
Tuoi gia chot den khong ngo,
Thoang choc toc da bat ngo trang phau.
Cai "khong ngo" la mot nghich ly.
Con nguoi biet chac minh se gia, nhung khong ai that su tin rang dieu ay se den voi chinh minh.
Do chinh la ao tuong cua thoi gian.
Ngay hom qua con la thanh nien.
Hom nay soi guong thay mot ong lao.
Khoang cach ay trong cam nhan gan nhu chi la mot cai chop mat.
Day cung la dieu Augustine of Hippo tung suy tu: thoi gian khong troi trong dong ho, ma troi trong ky uc.
________________________________________
2. Gia khong dong nghia voi an nhan
Mot trong nhung cau hay nhat cua bai tho la:
Tuong gia la duoc thanh thoi,
Dau ngo, gia van choi voi voi doi.
Day la su pha bo mot dinh kien rat pho bien.
Nguoi tre thuong nghi:
"Lam viec cuc vai chuc nam roi se nghi ngoi."
Nhung thuc te:
• het lo tien lai lo benh,
• het lo con lai lo chau,
• het lo danh lai lo cai chet.
Cho nen:
Gia van choi voi voi doi.
Hai chu "choi voi" cuc ky dat.
Khong con suc de lao vao doi.
Nhung cung chua du tri de roi khoi doi.
Con nguoi dung giua hai bo.
________________________________________
3. Than phan "gia ao tui com"
Doan giua bai tho chuyen sang giong gan nhu thien quan.
Suot doi gia ao tui com,
Cai no kiep nguoi, manh ao mieng com.
Thanh ngu "gia ao tui com" von dung de chi ke song vo dung.
O day tac gia dung voi nghia rong hon.
Con nguoi danh phan lon doi minh chi de:
• kiem an,
• mac,
• ton tai.
Bao nhieu mong lon cuoi cung deu quay ve hai chu:
mieng com.
Day la mot nhan xet rat gan voi tu tuong cua Arthur Schopenhauer, nguoi cho rang doi song phan lon bi chi phoi boi y chi sinh ton hon la ly tuong.
________________________________________
4. Luan hoi khong phai mot chuyen dao choi
Hai cau:
Tuong luan hoi choi choc lat,
Dau ngo lan dan, vay tra, tra vay.
la mot cach dien dat rat doi thuong ve giao ly nghiep bao.
"Vay tra" khong chi la tien bac.
Ma la:
• tinh cam,
• an oan,
• danh loi,
• quyen luc,
• thu han.
Tat ca deu tro thanh nhung mon no.
Theo cach nhin nay, luan hoi giong mot he thong can bang hon la hinh phat.
________________________________________
5. Hai cau sau sac nhat: con coc day gieng
Dinh cao nghe thuat cua bai tho nam o doan:
Tieu su ta, coc day gieng,
Ngang dau len, vu tru nho bang vung.
Tac gia tu gieu minh.
Ca doi viet nen "tieu su".
Nhung that ra chi nhu mot con coc duoi day gieng.
Dieu dac biet la:
khong phai vu tru nho.
Ma vi mieng gieng nho.
Tuc la:
gioi han nam o nhan thuc.
Day la tu tuong rat gan voi tinh than cua Socrates:
"Dieu duy nhat toi biet la toi khong biet gi."
________________________________________
6. Cham biem tri thuc hien dai
Hai cau tiep theo day chat trao long:
Tri than thong trum troi phat,
Cau ong troi, bi chau day gieng sau.
Day la tieng cuoi rat Thien.
Con nguoi thuong tuong:
• minh hieu het,
• doc het,
• biet het.
Nhung that ra van chi quanh quan trong chiec gieng cua ban nga.
Neu doc ky, day la su phe phan kieu man tri thuc.
Kien thuc khong dong nghia voi tri tue.
________________________________________
7. Thai do truoc nghiep va so phan
Den cuoi bai tho, giong dieu lang lai.
Tu sinh, duong to ke toc,
Song chet tai so, qua bao kho luong.
O day tac gia dong thoi su dung hai he quy chieu:
• "tai so" (cach noi dan gian),
• "qua bao" (cach noi Phat giao).
Neu hieu theo tinh than Phat giao, "tai so" khong nen duoc hieu la mot dinh menh bat bien, ma la ket qua cua nhieu nhan duyen va nghiep da tao. Nghiep anh huong manh den hoan canh, nhung giao ly Phat giao cung nhan manh rang nghiep co the duoc chuyen hoa bang hanh dong, nhan thuc va tu tap.
Cho nen moi co: Tu nhan tich duc, kho nan se qua.
Day la diem sang cua bai tho.
Neu tat ca deu dinh san thi tu hanh vo nghia.
Neu moi thu hoan toan ngau nhien thi nhan qua cung vo nghia.
Tac gia chon con duong o giua: nghiep co that, nhung thien nghiep van co the chuyen hoa kho dau.
________________________________________
8. Cau ket mang tinh than anh hung
Nham van thinh suy vo uy,
Nguoi hai khong so, troi hai moi chet.
Day la tinh than rat gan voi tu tuong cua Thien tong:
• khong chong so phan,
• khong khuat phuc so phan.
"Vo uy" o day khong phai bat chap nguy hiem, ma la khong de duoc–mat, thinh–suy lam chu tam minh.
Va ket thuc bang mot triet ly rat sau:
Vi nhu duong doi bang phang,
Anh hung hao kiet chang khac pham phu.
Neu cuoc doi khong co nghich canh,
thi:
• khong co anh hung,
• khong co Bo Tat,
• cung khong co su truong thanh.
Kho khan chinh la noi pham chat duoc boc lo.
Danh gia tong the
Ve van hoc, bai tho su dung ngon ngu moc mac, gan khau ngu, nhieu thanh ngu dan gian ("gia ao tui com", "coc day gieng", "vay tra"), tao cam giac nhu mot loi doc thoai hon la mot bai tho trau chuot. Chinh su binh di ay lam cho nhung suy tu ve tuoi gia va than phan tro nen gan gui.
Ve triet hoc, bai tho dan xen nhieu lop tu tuong: tinh vo thuong va nhan qua cua Phat giao, su tu phan tinh ve gioi han nhan thuc, cung kinh nghiem hien sinh cua mot con nguoi nhin lai doi minh. Mot vai cach dien dat nhu "song chet tai so" co the khien nguoi doc lien tuong den thuyet dinh menh; neu dat trong khung tu tuong Phat giao, nen hieu do la cach noi co dong ve nghiep va duyen hon la phu nhan kha nang chuyen hoa cua con nguoi.
Ve chieu sau tu tuong, "Lao gia" khong chi noi ve tuoi gia. Tuoi gia chi la tam guong de soi thay toan bo hanh trinh cua mot kiep nguoi: tu tuoi tre day ao tuong, qua nhung nhoc nhan "manh ao mieng com", den su nhan ra gioi han cua tri thuc va cuoi cung la thai do binh than truoc thinh suy. Vi vay, day co the duoc xem nhu mot bai thien ke mang mau sac tu thuat, trong do tieng cuoi tu gieu va tinh than quan chieu hoa quyen, de lai cho nguoi doc cam giac vua tram mac vua khai mo.

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Lão Gia