nhân quả

Những ngũ ấm nhỏ bé
Như tỷ Lân Hư Trần
Làm nên biển khổ đau
Tạo thành cõi Ta Bà
*
Cũng thế, không-thời-gian
Tâm tưởng trong sát na
Tạo vũ trụ sắc tướng
Với vô lượng thế giới
*
Những ác nghiệp dù bé
Chúng tưởng chẳng là gì
Tích lại thành sân si
Làm điên đảo đời nhau
*
Những cử chỉ từ bi
Những lời nói nhẹ nhàng
Làm cuộc đời đáng sống
Đẹp an lạc thảnh thơi
*
Những bố thí nhỏ nhoi
Những tấm lòng bác ái
Những mỉm cười khoang dung
Tạo vô vàn công đức
*
Nếu đại thiện bất kham
Cũng không tích tiểu ác
Luật Nhân Quả tự nhiên
Không một ai trốn thoát
*
Luật nhân quả ở trên
Chỉ giải thích thuận chiều
Mình gieo nhân mình chịu
Sướng khổ tự mình biết
*
Trên thực tế không vậy
Người gieo nhân mình gánh
Cộng nghiệp hơn biệt nghiệp
Người gieo quả mình hứng
*
Vợ làm ác chồng chịu
Chồng gieo thiện vợ hưởng
Vợ trả nghiệp chồng gánh
Chồng gieo phúc vợ hưởng
*
Con nợ, vợ an gia
Oan oan tương tương báo
Con làm cha mẹ chịu
Cha mẹ vay con trả
*
Luật nhân quả công bằng?
Gieo quả thiện gặt thiện?
Gieo ác gặt quả ác?
Có thật như vậy không?
*
Đời không thật công bằng
Hiền nghèo, ác thịnh vượng
Ác sống, hiền chết yểu
Giải mã luật nhân quả?

Bài “Nhân Quả” của Lê Huy Trứ không đơn thuần là một bài thơ giảng về luật nhân quả Phật giáo. Tôi đọc nó như một công án tự phản biện: tác giả đưa ra một quan niệm nhân quả quen thuộc, sau đó tự phá vỡ chính quan niệm ấy bằng những nghịch lý của đời sống.
Điểm đặc biệt là bài thơ không kết thúc bằng một lời giải. Nó kết thúc bằng một câu hỏi:
Nếu nhân quả công bằng, tại sao hiền lành vẫn nghèo, kẻ ác vẫn thịnh vượng, người thiện chết yểu, người ác vẫn sống?
Đây chính là chỗ cần giải mã.
I. Tầng thứ nhất: Nhân quả từ vi mô đến vĩ mô
1. Những ngũ ấm nhỏ bé
Những ngũ ấm nhỏ bé
Như tỷ Lân Hư Trần
Làm nên biển khổ đau
Tạo thành cõi Ta Bà
Tác giả bắt đầu từ Ngũ ấm (五陰), tức Ngũ uẩn (五蘊):
• Sắc: thân thể và thế giới vật chất.
• Thọ: cảm giác.
• Tưởng: nhận biết, hình dung.
• Hành: những tâm hành, ý chí, phản ứng.
• Thức: sự nhận biết, phân biệt.
Lân Hư Trần (鄰虛塵) là khái niệm vi tế trong một số hệ thống luận giải Phật giáo, chỉ cực vi trần, nhỏ đến mức gần như tiếp cận hư không.
Tác giả đặt cạnh nhau hai ý niệm:
• Ngũ uẩn: cấu thành kinh nghiệm sống của con người.
• Lân Hư Trần: biểu tượng cho những yếu tố cực kỳ nhỏ bé.
Từ những yếu tố nhỏ bé ấy, con người tạo nên một thế giới đầy khổ đau.
Đây là một cách nhìn có chiều sâu: Cái lớn không nhất thiết bắt đầu từ cái lớn. Cái lớn có thể hình thành từ vô số cái nhỏ.
Tuy nhiên, cần phân biệt: Ngũ uẩn không phải năm hạt vật chất cực nhỏ. Lân Hư Trần ở đây là phép so sánh về tính vi tế, không phải định nghĩa vật lý của Ngũ uẩn.
2. Tâm tưởng và sự hình thành thế giới
Cũng thế, không-thời-gian
Tâm tưởng trong sát na
Tạo vũ trụ sắc tướng
Với vô lượng thế giới
Đoạn này nâng vấn đề từ con người lên vũ trụ.
Tác giả đặt ra một mối liên hệ giữa:
• Tâm tưởng.
• Sát-na.
• Không gian và thời gian.
• Thế giới sắc tướng.
Có thể đọc theo hai tầng.
Tầng nhận thức luận:
Thế giới mà con người kinh nghiệm không tách rời tâm thức. Một niệm sân hận có thể biến một người thân thành kẻ thù. Một niệm từ bi có thể khiến một người xa lạ trở thành người thân.
Cùng một hoàn cảnh, nhưng tâm khác nhau thì thế giới kinh nghiệm khác nhau.
Tầng Hoa Nghiêm:
Đây gợi đến tư tưởng Nhất Tâm và Pháp giới duyên khởi.
Một niệm không tồn tại độc lập. Nó liên hệ với vô số nhân duyên, làm phát sinh những hệ quả tiếp nối.
Tuy nhiên, không nên hiểu câu thơ theo nghĩa tâm tưởng cá nhân trực tiếp tạo ra toàn bộ vũ trụ vật lý.
Điều tác giả đang khai thác có giá trị triết học hơn: thế giới kinh nghiệm và thế giới quan hệ của chúng ta được hình thành, biến đổi liên tục qua từng sát-na.
II. Tầng thứ hai: Tiểu ác và tiểu thiện
Đây là đoạn chuyển từ vũ trụ luận sang đạo đức học.
1. Tiểu ác tích lũy
Những ác nghiệp dù bé
Chúng tưởng chẳng là gì
Tích lại thành sân si
Làm điên đảo đời nhau
Tác giả không chỉ nói đến những hành động ác lớn.
Một lời nói xúc phạm.
Một lần lừa dối.
Một sự ích kỷ nhỏ.
Một lần cố tình làm tổn thương người khác.
Mỗi hành động tưởng như không đáng kể, nhưng khi lặp đi lặp lại, chúng tạo thành tập khí.
Tập khí trở thành tính cách.
Tính cách ảnh hưởng đến quan hệ.
Quan hệ tạo thành hoàn cảnh sống.
Đây là một chuỗi nhân duyên rất đáng chú ý:
Ý niệm → Hành động → Thói quen → Tính cách → Quan hệ → Hoàn cảnh → Khổ đau.
Nghiệp không nhất thiết phải được hiểu như một món nợ vô hình được ghi vào sổ trời.
Nó có thể vận hành ngay trong đời sống hiện tại.
2. Tiểu thiện tích lũy
Những cử chỉ từ bi
Những lời nói nhẹ nhàng
Làm cuộc đời đáng sống
Đẹp an lạc thảnh thơi
Đây là mặt đối xứng với đoạn trước.
Một lời nói nhẹ nhàng có thể hóa giải một cuộc xung đột.
Một cử chỉ từ bi có thể thay đổi tâm trạng của người khác.
Một hành động tử tế có thể tạo ra một chuỗi hành động tử tế tiếp theo.
Tác giả đang nói đến tính lan truyền của nghiệp thiện.
Đặc biệt, trong tư tưởng Hoa Nghiêm, đây có thể được nhìn qua Lý Sự Vô Ngại và Sự Sự Vô Ngại:
Một hành động nhỏ không nhất thiết chỉ có ảnh hưởng trong phạm vi cá nhân. Nó có thể lan truyền qua vô số mối quan hệ.
3. Không làm được đại thiện, ít nhất đừng tích tiểu ác
Những bố thí nhỏ nhoi
Những tấm lòng bác ái
Những mỉm cười khoan dung
Tạo vô vàn công đức
Và:
Nếu đại thiện bất kham
Cũng không tích tiểu ác
Luật Nhân Quả tự nhiên
Không một ai trốn thoát
Đây là phần mang tính thực hành.
Không phải ai cũng có khả năng làm những việc vĩ đại.
Nhưng ai cũng có khả năng tránh làm tổn thương người khác.
Tác giả đưa ra một nguyên tắc đạo đức giản dị:
Không cần trở thành thánh nhân, nhưng đừng để những điều ác nhỏ bé tích tụ thành một cuộc đời bất thiện.
Tuy nhiên, đến đây bài thơ vẫn đang trình bày mô hình nhân quả tương đối thuận chiều: gieo thiện gặt thiện, gieo ác gặt ác.
Và chính tác giả bắt đầu nghi ngờ mô hình ấy.
________________________________________
III. Tầng thứ ba: Tác giả tự phá vỡ luật nhân quả thuận chiều
Đây là phần quan trọng nhất của công án.
Luật nhân quả ở trên
Chỉ giải thích thuận chiều
Mình gieo nhân mình chịu
Sướng khổ tự mình biết
Hai chữ thuận chiều rất đáng chú ý.
Tác giả nhận ra rằng cách giải thích nhân quả thông thường thường giả định:
Người gieo nhân chính là người nhận quả.
Người làm thiện được hưởng phúc.
Người làm ác phải chịu khổ.
Mô hình này dễ hiểu, dễ giảng dạy, nhưng không giải thích đầy đủ thực tế.
Tại sao?
Bởi vì đời sống con người không tồn tại biệt lập.
Một người làm việc có thể ảnh hưởng đến hàng nghìn người khác.
Một người làm ác có thể khiến cả gia đình, cộng đồng hoặc một thế hệ phải chịu hậu quả.
Ngược lại, một người làm thiện có thể đem lại lợi ích cho những người chưa từng biết đến mình.
Từ đây, tác giả chuyển sang vấn đề Cộng nghiệp và Biệt nghiệp.
IV. Tầng thứ tư: Cộng nghiệp lớn hơn Biệt nghiệp?
Trên thực tế không vậy
Người gieo nhân mình gánh
Cộng nghiệp hơn biệt nghiệp
Người gieo quả mình hứng
Đây là đoạn có tính triết học mạnh nhất.
Tôi hiểu tác giả đang muốn nói rằng:
Trong đời sống thực tế, người tạo ra nguyên nhân và người phải chịu hậu quả không nhất thiết là cùng một người.
Ví dụ:
Một người cha nghiện ngập, gia đình tan nát. Người vợ và con cái chịu hậu quả.
Một nhà lãnh đạo tham nhũng, quốc gia suy yếu. Dân chúng chịu hậu quả.
Một thế hệ khai thác tài nguyên vô trách nhiệm, thế hệ sau phải gánh môi trường ô nhiễm.
Trong những trường hợp đó:
• Người tạo nhân có Biệt nghiệp của họ.
• Những người chịu ảnh hưởng có Biệt nghiệp của họ.
• Tất cả cùng nằm trong một mạng lưới Cộng nghiệp.
Tôi muốn nhấn mạnh một điểm:
Cộng nghiệp không phải là phép cộng cơ học của nhiều Biệt nghiệp.
Nó là mạng lưới điều kiện và tác động qua lại giữa cá nhân, gia đình, cộng đồng và xã hội.
Mỗi cá nhân vừa chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh chung, vừa góp phần tạo ra hoàn cảnh chung.
Đó là cách giải thích phù hợp hơn với Duyên khởi.
Một nghịch lý quan trọng
Người làm ác có thể không trực tiếp chịu hậu quả.
Người vô tội có thể phải chịu hậu quả do người khác tạo ra.
Đây không phải bằng chứng rằng nhân quả không tồn tại.
Nó chứng minh rằng nhân quả không vận hành như một hệ thống phân phối thưởng phạt tức thời, riêng biệt và tuyệt đối giữa từng cá nhân.
V. Tầng thứ năm: Gia đình là một hệ thống Cộng nghiệp
Tác giả đưa ra những ví dụ rất đời thường:
Vợ làm ác chồng chịu
Chồng gieo thiện vợ hưởng
Vợ trả nghiệp chồng gánh
Chồng gieo phúc vợ hưởng
Đây là một quan sát xã hội đáng suy nghĩ.
Vợ chồng không phải hai thực thể sống hoàn toàn độc lập.
Một người có thể làm tổn hại đến tài sản, danh dự và sự bình yên của người kia.
Một người thành công có thể đem lại cuộc sống tốt đẹp cho cả gia đình.
Nhưng cần phân biệt hai loại quan hệ:
Thứ nhất: Quả trực tiếp.
Chồng gây ra khoản nợ, vợ phải chịu ảnh hưởng về kinh tế.
Đây là quan hệ nhân quả xã hội có thể quan sát được.
Thứ hai: Nghiệp cá nhân.
Người chồng tạo nghiệp bất thiện không có nghĩa nghiệp ấy tự động chuyển sang người vợ.
Người vợ không đương nhiên mang nghiệp đạo đức của chồng.
Cả hai cùng chịu ảnh hưởng của một hoàn cảnh chung, nhưng trách nhiệm đối với hành động vẫn cần được phân biệt.
Đây là chỗ mà nếu không phân định rõ, người ta dễ biến Cộng nghiệp thành một khái niệm định mệnh.
Quan hệ cha mẹ và con cái
Con nợ, vợ an gia
Oan oan tương tương báo
Con làm cha mẹ chịu
Cha mẹ vay con trả
Đoạn này mở rộng từ vợ chồng sang quan hệ huyết thống và thế hệ.
Có thể hiểu theo ba tầng:
1. Nợ nần, tài sản và trách nhiệm gia đình.
2. Những tổn thương tâm lý truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
3. Quan niệm nghiệp báo luân hồi trong Phật giáo dân gian.
Ví dụ, cha mẹ có hành vi bạo hành, con cái lớn lên trong môi trường bất an. Những tổn thương ấy có thể tiếp tục được truyền sang thế hệ sau.
Đứa trẻ không phải chịu trách nhiệm đạo đức cho hành động của cha mẹ, nhưng vẫn có thể chịu hậu quả từ những hành động ấy.
Đây là một ví dụ rất rõ về sự khác biệt giữa người tạo nhân và người chịu quả.
Riêng câu:
Oan oan tương tương báo
Có lẽ tác giả muốn nhắc đến thành ngữ Oan oan tương báo (冤冤相報).
Nghĩa là oán hận chồng chất, người này trả thù người kia, tạo thành một chuỗi nhân quả không có điểm dừng.
Đây chính là một dạng cộng nghiệp tiêu cực.
________________________________________
VI. Tầng thứ sáu: Phá vỡ quan niệm nhân quả công bằng tuyệt đối
Đến đây, tác giả đặt câu hỏi trực diện:
Luật nhân quả công bằng?
Gieo quả thiện gặt thiện?
Gieo ác gặt quả ác?
Có thật như vậy không?
Đây là bước chuyển từ đạo đức học sang triết học.
Nếu nhân quả là một luật công bằng tuyệt đối, tại sao chúng ta nhìn thấy những điều trái ngược?
Đời không thật công bằng
Hiền nghèo, ác thịnh vượng
Ác sống, hiền chết yểu
Giải mã luật nhân quả?
Tôi cho rằng đây mới là trọng tâm thực sự của toàn bài.
Tác giả đang chất vấn một cách giảng nhân quả quá đơn giản:
• Người nghèo không nhất thiết vì kiếp trước làm ác.
• Người giàu không nhất thiết vì kiếp trước làm thiện.
• Người chết trẻ không nhất thiết vì đang trả nghiệp.
• Người sống lâu không nhất thiết vì tích nhiều công đức.
• Người làm ác có thể hưởng lợi từ hành động ác trong một thời gian rất dài.
Đây là những sự thật không thể né tránh.
Đặc biệt, không thể lấy nhân quả để giải thích ngược mọi biến cố theo kiểu:
Người này gặp nạn vì nghiệp xấu.
Người kia giàu có vì nghiệp tốt.
Nếu không có bằng chứng, đó chỉ là suy đoán.
Phật giáo không nên biến nỗi đau của người khác thành một bản án đạo đức.
VII. Giải mã bằng giáo lý Duyên khởi: Nhân quả không phải một đường thẳng
Tôi đề nghị đọc toàn bài qua một mô hình khác.
Nhân quả thông thường được diễn giải:
A → B
Người A gieo nhân, người A nhận quả.
Nhưng thực tế phức tạp hơn:
A → B, C, D, E...
Và:
B, C, D, E... → A, F, G...
Tức là nguyên nhân và kết quả không chỉ vận hành theo một chiều.
Chúng tạo thành một mạng lưới tương tác.
Ví dụ:
Một người cha làm điều ác.
• Người cha chịu hậu quả pháp luật.
• Người vợ chịu tổn thương tinh thần.
• Con cái chịu ảnh hưởng kinh tế.
• Gia đình mất uy tín xã hội.
• Cộng đồng chịu những hệ quả liên quan.
Nhưng đồng thời:
• Người vợ có thể thay đổi cách sống.
• Con cái có thể không lặp lại sai lầm của cha.
• Cộng đồng có thể sửa chữa những điều kiện đã tạo ra bất công.
Như vậy, nghiệp không phải một bản án bất biến.
Nhân đã gieo tạo điều kiện cho quả, nhưng quả còn tùy thuộc vào duyên.
Đây là điểm rất quan trọng.
1. Nhân không đồng nghĩa với quả
Một hạt giống không tự động trở thành cây.
Nó cần đất, nước, ánh sáng và những điều kiện thích hợp.
Cũng vậy, một hành động tạo ra tiềm năng nhân quả, nhưng kết quả còn phụ thuộc nhiều điều kiện.
Không phải cứ gieo một nhân thiện là lập tức nhận được một quả thiện.
Không phải cứ làm một việc ác là lập tức bị trừng phạt.
2. Nghiệp không phải vật thể có thể chuyển giao
Theo Phật giáo, nghiệp (Karma) gắn liền với tác ý.
Kinh Tăng Chi Bộ, AN 6.63, có lời dạy nổi tiếng:
Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi.
Nghĩa là: Này các Tỳ-kheo, Ta nói tác ý chính là nghiệp.
Do đó:
Người chồng làm ác không có nghĩa người vợ tự động nhận nghiệp ác của chồng.
Nhưng người vợ có thể chịu hậu quả từ hành động của chồng.
Hai vấn đề này không giống nhau.
Cần phân biệt:
• Nghiệp: hành động có tác ý và dòng nhân quả do hành động ấy tạo nên.
• Quả xã hội: những hệ quả mà người khác phải chịu vì hành động của một người.
• Cộng nghiệp: mạng lưới nhân duyên chung mà nhiều người cùng tham gia và chịu ảnh hưởng.
3. Vô ngã không đồng nghĩa với vô nhân quả
Đây là điểm có thể đưa bài thơ tiến sâu hơn về triết học Phật giáo.
Nếu không có một cái Ngã thường hằng, ai là người chịu quả?
Câu trả lời là: không cần một linh hồn bất biến đứng ra nhận quả.
Chỉ cần có sự tiếp nối của tiến trình nhân duyên.
Một hành động hôm nay làm thay đổi tâm thức, thói quen và hoàn cảnh ngày mai.
Không cần giả định một chủ thể bất biến di chuyển từ nhân sang quả.
Đó là sự tiếp nối nhân quả mà không cần một bản ngã thường hằng.
________________________________________
VIII. Đọc bài thơ qua tư tưởng Hoa Nghiêm
Nếu đặt bài thơ vào khung Hoa Nghiêm, tôi thấy có ba tầng rất đáng khai triển.
Tư tưởng Hoa Nghiêm Liên hệ với bài thơ
Nhất thiết duy tâm tạo Tâm tưởng trong sát-na tạo thế giới kinh nghiệm
Lý Sự Vô Ngại Nhân quả cá nhân và nhân quả cộng đồng không tách rời
Sự Sự Vô Ngại Một hành động nhỏ có thể ảnh hưởng đến vô số sự vật, con người và hoàn cảnh
Đặc biệt là Sự Sự Vô Ngại.
Hãy hình dung một mạng lưới Indra.
Mỗi viên ngọc phản chiếu tất cả những viên ngọc khác.
Một viên ngọc thay đổi, hình ảnh phản chiếu trong toàn mạng lưới cũng thay đổi.
Nhưng không có nghĩa viên ngọc này chuyển bản chất của nó sang viên ngọc kia.
Đây là một hình ảnh rất thích hợp để giải thích Cộng nghiệp và Biệt nghiệp.
Một người tạo nghiệp riêng, nhưng hành động của người ấy có thể làm biến đổi hoàn cảnh chung.
Người khác chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh ấy, nhưng không vì vậy mà trở thành chủ thể của nghiệp ban đầu.
Đó là sự tương nhập mà không đồng nhất.
IX. Nghịch lý cuối cùng: Nếu nhân quả không công bằng, tại sao phải làm thiện?
Đây là câu hỏi mà tôi nghĩ bài thơ còn bỏ ngỏ.
Nếu người thiện vẫn nghèo, người ác vẫn giàu, người thiện chết sớm, người ác sống lâu, vậy làm thiện để làm gì?
Câu trả lời nằm ở chỗ:
Làm thiện không phải để mua một phần thưởng từ vũ trụ.
Làm thiện vì hành động thiện có giá trị tự thân và tạo ra những điều kiện tốt đẹp cho mình và người khác.
Làm ác có thể đem lại lợi ích trước mắt, nhưng không vì thế mà nó không tạo ra hậu quả.
Một kẻ tham nhũng có thể giàu có.
Một nhà độc tài có thể sống lâu.
Một người lương thiện có thể chết trẻ.
Nhưng sự giàu có không chứng minh hành động tham nhũng là thiện.
Sự sống lâu không chứng minh hành động độc ác là đúng.
Cũng vậy, cái chết trẻ không chứng minh người lương thiện đã tạo nghiệp xấu.
Đây là sự phân biệt giữa nhân quả và công lý.
Nhân quả là quan hệ điều kiện và hệ quả.
Công lý là vấn đề đạo đức, xã hội và trách nhiệm con người.
Không thể mặc nhiên đồng nhất hai khái niệm.
________________________________________
X. Kết luận: Công án Nhân Quả có ba lần phá chấp
Tôi thử cô đọng toàn bộ bài thơ thành ba lần phá chấp:
Lần thứ nhất: Phá chấp vào tiểu nhân tiểu quả.
Đừng xem thường những hành động nhỏ. Một niệm có thể dẫn đến một chuỗi hệ quả lớn.
Lần thứ hai: Phá chấp vào biệt nghiệp.
Đừng nghĩ mỗi người chỉ chịu hậu quả từ những gì chính mình làm. Con người sống trong mạng lưới Duyên khởi, nên hành động của một người có thể ảnh hưởng đến vô số người khác.
Lần thứ ba: Phá chấp vào nhân quả công bằng tuyệt đối.
Đừng nghĩ người thiện nhất định giàu sang, người ác nhất định nghèo khổ. Đừng lấy hoàn cảnh hiện tại của một người để phán xét nghiệp quá khứ của họ.
Và còn một tầng sâu hơn:
Đừng chấp vào cả người gieo nhân lẫn người nhận quả như hai thực thể độc lập, bất biến.
Nhân và quả nương nhau mà hiện hữu. Người tạo nhân, người chịu quả, hoàn cảnh và điều kiện đều nằm trong một mạng lưới duyên khởi.
Nhưng không vì thế mà xóa bỏ trách nhiệm cá nhân.
Một lời giải cho công án
Tôi thử diễn đạt tinh thần bài thơ bằng một đoạn kệ:
Nhân không tự nhân sinh,
Quả chẳng tự quả thành.
Một niệm khơi trùng nghiệp,
Muôn duyên kết chúng sanh.
Người gieo chưa chắc gặt,
Người gặt chẳng phải gieo.
Cộng nghiệp thành biển khổ,
Tâm giác chuyển dòng triều.
Câu trả lời cuối cùng:
Nhân quả không phải một tòa án vũ trụ, nơi mỗi người được thưởng phạt đúng theo từng hành động của mình.
Nhân quả là mạng lưới Duyên khởi, trong đó tác ý, hành động, tập khí, hoàn cảnh và quan hệ tương tác liên tục.
Cái thiện không bảo đảm cho ta một cuộc đời sung sướng. Cái ác không nhất thiết khiến ta lập tức chịu khổ.
Nhưng điều đó không làm mất đi giá trị của thiện và ác.
Bởi vì mục đích của tu tập không phải là tìm cách thắng cuộc trong trò chơi nhân quả.
Mà là thấy rõ nhân duyên, chấm dứt việc tạo thêm khổ đau và không tiếp tục truyền khổ đau cho người khác.
Đó mới là chỗ thoát khỏi vòng oan oan tương báo.
Và tôi nghĩ câu hỏi cuối bài thơ không cần trả lời bằng một định luật mới. Nó cần một sự chuyển đổi nhận thức:
Đừng hỏi tại sao người hiền chịu khổ, người ác hưởng phúc. Hãy hỏi mình đang góp phần tạo ra thế giới nào cho những người cùng sống trong mạng lưới duyên khởi này.
Đó là lúc công án Nhân Quả bắt đầu có lời giải.

 Xem bai tho nay dung Tieng Viet khong dau