nhan qua

Nhung ngu am nho be
Nhu tỷ Lan Hu Tran
Làm nen bien kho dau
Tao thanh coi Ta Ba
*
Cung the, khong-thoi-gian
Tam tuong trong sat na
Tạo vu tru sác tuóng
Voi vo luong the gioi
*
Nhung ac nghiep du bé
Chung tuong chang la gi
Tich lai thanh san si
Lam dien dao doi nhau
*
Nhung củ chỉ tù bi
Nhung loi noi nhe nhang
Lam cuoc doi dang song
Dep an lac thanh thoi
*
Nhung bo thi nhỏ nhoi
Nhung tám lòng bác ái
Nhung mim cuoi khoang dung
Tao vo van cong duc
*
Néu dại thiẹn bát kham
Cũng khong tích tiẻu ác
Luat Nhan Qua tu nhien
Khong mọt ai trón thoat
*
Luạt nhan quả ỏ tren
Chỉ giải thích thuạn chièu
Mình gieo nhan mình chịu
Suóng khỏ tụ mình biét
*
Tren thục té khong vạy
Nguòi gieo nhan mình gánh
Cọng nghiẹp hon biẹt nghiẹp
Nguòi gieo quả mình húng
*
Vọ làm ác chòng chịu
Chòng gieo thiẹn vọ huỏng
Vọ trả nghiẹp chòng gánh
Chòng gieo phúc vọ huỏng
*
Con nọ, vọ an gia
Oan oan tuong tuong báo
Con làm cha mẹ chịu
Cha mẹ vay con trả
*
Luạt nhan quả cong bàng?
Gieo quả thiẹn gạt thiẹn?
Gieo ác gạt quả ác?
Có thạt nhu vạy khong?
*
Dòi khong thạt cong bàng
Hièn nghèo, ác thịnh vuọng
Ác sóng, hièn chét yẻu
Giải mã luạt nhan quả?

Bai “Nhan Qua” cua Le Huy Tru khong don thuan la mot bai tho giang ve luat nhan qua Phat giao. Toi doc no nhu mot cong an tu phan bien: tac gia dua ra mot quan niem nhan qua quen thuoc, sau do tu pha vo chinh quan niem ay bang nhung nghich ly cua doi song.
Diem dac biet la bai tho khong ket thuc bang mot loi giai. No ket thuc bang mot cau hoi:
Neu nhan qua cong bang, tai sao hien lanh van ngheo, ke ac van thinh vuong, nguoi thien chet yeu, nguoi ac van song?
Day chinh la cho can giai ma.
I. Tang thu nhat: Nhan qua tu vi mo den vi mo
1. Nhung ngu am nho be
Nhung ngu am nho be
Nhu ty Lan Hu Tran
Lam nen bien kho dau
Tao thanh coi Ta Ba
Tac gia bat dau tu Ngu am (五陰), tuc Ngu uan (五蘊):
• Sac: than the va the gioi vat chat.
• Tho: cam giac.
• Tuong: nhan biet, hinh dung.
• Hanh: nhung tam hanh, y chi, phan ung.
• Thuc: su nhan biet, phan biet.
Lan Hu Tran (鄰虛塵) la khai niem vi te trong mot so he thong luan giai Phat giao, chi cuc vi tran, nho den muc gan nhu tiep can hu khong.
Tac gia dat canh nhau hai y niem:
• Ngu uan: cau thanh kinh nghiem song cua con nguoi.
• Lan Hu Tran: bieu tuong cho nhung yeu to cuc ky nho be.
Tu nhung yeu to nho be ay, con nguoi tao nen mot the gioi day kho dau.
Day la mot cach nhin co chieu sau: Cai lon khong nhat thiet bat dau tu cai lon. Cai lon co the hinh thanh tu vo so cai nho.
Tuy nhien, can phan biet: Ngu uan khong phai nam hat vat chat cuc nho. Lan Hu Tran o day la phep so sanh ve tinh vi te, khong phai dinh nghia vat ly cua Ngu uan.
2. Tam tuong va su hinh thanh the gioi
Cung the, khong-thoi-gian
Tam tuong trong sat na
Tao vu tru sac tuong
Voi vo luong the gioi
Doan nay nang van de tu con nguoi len vu tru.
Tac gia dat ra mot moi lien he giua:
• Tam tuong.
• Sat-na.
• Khong gian va thoi gian.
• The gioi sac tuong.
Co the doc theo hai tang.
Tang nhan thuc luan:
The gioi ma con nguoi kinh nghiem khong tach roi tam thuc. Mot niem san han co the bien mot nguoi than thanh ke thu. Mot niem tu bi co the khien mot nguoi xa la tro thanh nguoi than.
Cung mot hoan canh, nhung tam khac nhau thi the gioi kinh nghiem khac nhau.
Tang Hoa Nghiem:
Day goi den tu tuong Nhat Tam va Phap gioi duyen khoi.
Mot niem khong ton tai doc lap. No lien he voi vo so nhan duyen, lam phat sinh nhung he qua tiep noi.
Tuy nhien, khong nen hieu cau tho theo nghia tam tuong ca nhan truc tiep tao ra toan bo vu tru vat ly.
Dieu tac gia dang khai thac co gia tri triet hoc hon: the gioi kinh nghiem va the gioi quan he cua chung ta duoc hinh thanh, bien doi lien tuc qua tung sat-na.
II. Tang thu hai: Tieu ac va tieu thien
Day la doan chuyen tu vu tru luan sang dao duc hoc.
1. Tieu ac tich luy
Nhung ac nghiep du be
Chung tuong chang la gi
Tich lai thanh san si
Lam dien dao doi nhau
Tac gia khong chi noi den nhung hanh dong ac lon.
Mot loi noi xuc pham.
Mot lan lua doi.
Mot su ich ky nho.
Mot lan co tinh lam ton thuong nguoi khac.
Moi hanh dong tuong nhu khong dang ke, nhung khi lap di lap lai, chung tao thanh tap khi.
Tap khi tro thanh tinh cach.
Tinh cach anh huong den quan he.
Quan he tao thanh hoan canh song.
Day la mot chuoi nhan duyen rat dang chu y:
Y niem → Hanh dong → Thoi quen → Tinh cach → Quan he → Hoan canh → Kho dau.
Nghiep khong nhat thiet phai duoc hieu nhu mot mon no vo hinh duoc ghi vao so troi.
No co the van hanh ngay trong doi song hien tai.
2. Tieu thien tich luy
Nhung cu chi tu bi
Nhung loi noi nhe nhang
Lam cuoc doi dang song
Dep an lac thanh thoi
Day la mat doi xung voi doan truoc.
Mot loi noi nhe nhang co the hoa giai mot cuoc xung dot.
Mot cu chi tu bi co the thay doi tam trang cua nguoi khac.
Mot hanh dong tu te co the tao ra mot chuoi hanh dong tu te tiep theo.
Tac gia dang noi den tinh lan truyen cua nghiep thien.
Dac biet, trong tu tuong Hoa Nghiem, day co the duoc nhin qua Ly Su Vo Ngai va Su Su Vo Ngai:
Mot hanh dong nho khong nhat thiet chi co anh huong trong pham vi ca nhan. No co the lan truyen qua vo so moi quan he.
3. Khong lam duoc dai thien, it nhat dung tich tieu ac
Nhung bo thi nho nhoi
Nhung tam long bac ai
Nhung mim cuoi khoan dung
Tao vo van cong duc
Va:
Neu dai thien bat kham
Cung khong tich tieu ac
Luat Nhan Qua tu nhien
Khong mot ai tron thoat
Day la phan mang tinh thuc hanh.
Khong phai ai cung co kha nang lam nhung viec vi dai.
Nhung ai cung co kha nang tranh lam ton thuong nguoi khac.
Tac gia dua ra mot nguyen tac dao duc gian di:
Khong can tro thanh thanh nhan, nhung dung de nhung dieu ac nho be tich tu thanh mot cuoc doi bat thien.
Tuy nhien, den day bai tho van dang trinh bay mo hinh nhan qua tuong doi thuan chieu: gieo thien gat thien, gieo ac gat ac.
Va chinh tac gia bat dau nghi ngo mo hinh ay.
________________________________________
III. Tang thu ba: Tac gia tu pha vo luat nhan qua thuan chieu
Day la phan quan trong nhat cua cong an.
Luat nhan qua o tren
Chi giai thich thuan chieu
Minh gieo nhan minh chiu
Suong kho tu minh biet
Hai chu thuan chieu rat dang chu y.
Tac gia nhan ra rang cach giai thich nhan qua thong thuong thuong gia dinh:
Nguoi gieo nhan chinh la nguoi nhan qua.
Nguoi lam thien duoc huong phuc.
Nguoi lam ac phai chiu kho.
Mo hinh nay de hieu, de giang day, nhung khong giai thich day du thuc te.
Tai sao?
Boi vi doi song con nguoi khong ton tai biet lap.
Mot nguoi lam viec co the anh huong den hang nghin nguoi khac.
Mot nguoi lam ac co the khien ca gia dinh, cong dong hoac mot the he phai chiu hau qua.
Nguoc lai, mot nguoi lam thien co the dem lai loi ich cho nhung nguoi chua tung biet den minh.
Tu day, tac gia chuyen sang van de Cong nghiep va Biet nghiep.
IV. Tang thu tu: Cong nghiep lon hon Biet nghiep?
Tren thuc te khong vay
Nguoi gieo nhan minh ganh
Cong nghiep hon biet nghiep
Nguoi gieo qua minh hung
Day la doan co tinh triet hoc manh nhat.
Toi hieu tac gia dang muon noi rang:
Trong doi song thuc te, nguoi tao ra nguyen nhan va nguoi phai chiu hau qua khong nhat thiet la cung mot nguoi.
Vi du:
Mot nguoi cha nghien ngap, gia dinh tan nat. Nguoi vo va con cai chiu hau qua.
Mot nha lanh dao tham nhung, quoc gia suy yeu. Dan chung chiu hau qua.
Mot the he khai thac tai nguyen vo trach nhiem, the he sau phai ganh moi truong o nhiem.
Trong nhung truong hop do:
• Nguoi tao nhan co Biet nghiep cua ho.
• Nhung nguoi chiu anh huong co Biet nghiep cua ho.
• Tat ca cung nam trong mot mang luoi Cong nghiep.
Toi muon nhan manh mot diem:
Cong nghiep khong phai la phep cong co hoc cua nhieu Biet nghiep.
No la mang luoi dieu kien va tac dong qua lai giua ca nhan, gia dinh, cong dong va xa hoi.
Moi ca nhan vua chiu anh huong cua hoan canh chung, vua gop phan tao ra hoan canh chung.
Do la cach giai thich phu hop hon voi Duyen khoi.
Mot nghich ly quan trong
Nguoi lam ac co the khong truc tiep chiu hau qua.
Nguoi vo toi co the phai chiu hau qua do nguoi khac tao ra.
Day khong phai bang chung rang nhan qua khong ton tai.
No chung minh rang nhan qua khong van hanh nhu mot he thong phan phoi thuong phat tuc thoi, rieng biet va tuyet doi giua tung ca nhan.
V. Tang thu nam: Gia dinh la mot he thong Cong nghiep
Tac gia dua ra nhung vi du rat doi thuong:
Vo lam ac chong chiu
Chong gieo thien vo huong
Vo tra nghiep chong ganh
Chong gieo phuc vo huong
Day la mot quan sat xa hoi dang suy nghi.
Vo chong khong phai hai thuc the song hoan toan doc lap.
Mot nguoi co the lam ton hai den tai san, danh du va su binh yen cua nguoi kia.
Mot nguoi thanh cong co the dem lai cuoc song tot dep cho ca gia dinh.
Nhung can phan biet hai loai quan he:
Thu nhat: Qua truc tiep.
Chong gay ra khoan no, vo phai chiu anh huong ve kinh te.
Day la quan he nhan qua xa hoi co the quan sat duoc.
Thu hai: Nghiep ca nhan.
Nguoi chong tao nghiep bat thien khong co nghia nghiep ay tu dong chuyen sang nguoi vo.
Nguoi vo khong duong nhien mang nghiep dao duc cua chong.
Ca hai cung chiu anh huong cua mot hoan canh chung, nhung trach nhiem doi voi hanh dong van can duoc phan biet.
Day la cho ma neu khong phan dinh ro, nguoi ta de bien Cong nghiep thanh mot khai niem dinh menh.
Quan he cha me va con cai
Con no, vo an gia
Oan oan tuong tuong bao
Con lam cha me chiu
Cha me vay con tra
Doan nay mo rong tu vo chong sang quan he huyet thong va the he.
Co the hieu theo ba tang:
1. No nan, tai san va trach nhiem gia dinh.
2. Nhung ton thuong tam ly truyen tu the he nay sang the he khac.
3. Quan niem nghiep bao luan hoi trong Phat giao dan gian.
Vi du, cha me co hanh vi bao hanh, con cai lon len trong moi truong bat an. Nhung ton thuong ay co the tiep tuc duoc truyen sang the he sau.
Dua tre khong phai chiu trach nhiem dao duc cho hanh dong cua cha me, nhung van co the chiu hau qua tu nhung hanh dong ay.
Day la mot vi du rat ro ve su khac biet giua nguoi tao nhan va nguoi chiu qua.
Rieng cau:
Oan oan tuong tuong bao
Co le tac gia muon nhac den thanh ngu Oan oan tuong bao (冤冤相報).
Nghia la oan han chong chat, nguoi nay tra thu nguoi kia, tao thanh mot chuoi nhan qua khong co diem dung.
Day chinh la mot dang cong nghiep tieu cuc.
________________________________________
VI. Tang thu sau: Pha vo quan niem nhan qua cong bang tuyet doi
Den day, tac gia dat cau hoi truc dien:
Luat nhan qua cong bang?
Gieo qua thien gat thien?
Gieo ac gat qua ac?
Co that nhu vay khong?
Day la buoc chuyen tu dao duc hoc sang triet hoc.
Neu nhan qua la mot luat cong bang tuyet doi, tai sao chung ta nhin thay nhung dieu trai nguoc?
Doi khong that cong bang
Hien ngheo, ac thinh vuong
Ac song, hien chet yeu
Giai ma luat nhan qua?
Toi cho rang day moi la trong tam thuc su cua toan bai.
Tac gia dang chat van mot cach giang nhan qua qua don gian:
• Nguoi ngheo khong nhat thiet vi kiep truoc lam ac.
• Nguoi giau khong nhat thiet vi kiep truoc lam thien.
• Nguoi chet tre khong nhat thiet vi dang tra nghiep.
• Nguoi song lau khong nhat thiet vi tich nhieu cong duc.
• Nguoi lam ac co the huong loi tu hanh dong ac trong mot thoi gian rat dai.
Day la nhung su that khong the ne tranh.
Dac biet, khong the lay nhan qua de giai thich nguoc moi bien co theo kieu:
Nguoi nay gap nan vi nghiep xau.
Nguoi kia giau co vi nghiep tot.
Neu khong co bang chung, do chi la suy doan.
Phat giao khong nen bien noi dau cua nguoi khac thanh mot ban an dao duc.
VII. Giai ma bang giao ly Duyen khoi: Nhan qua khong phai mot duong thang
Toi de nghi doc toan bai qua mot mo hinh khac.
Nhan qua thong thuong duoc dien giai:
A → B
Nguoi A gieo nhan, nguoi A nhan qua.
Nhung thuc te phuc tap hon:
A → B, C, D, E...
Va:
B, C, D, E... → A, F, G...
Tuc la nguyen nhan va ket qua khong chi van hanh theo mot chieu.
Chung tao thanh mot mang luoi tuong tac.
Vi du:
Mot nguoi cha lam dieu ac.
• Nguoi cha chiu hau qua phap luat.
• Nguoi vo chiu ton thuong tinh than.
• Con cai chiu anh huong kinh te.
• Gia dinh mat uy tin xa hoi.
• Cong dong chiu nhung he qua lien quan.
Nhung dong thoi:
• Nguoi vo co the thay doi cach song.
• Con cai co the khong lap lai sai lam cua cha.
• Cong dong co the sua chua nhung dieu kien da tao ra bat cong.
Nhu vay, nghiep khong phai mot ban an bat bien.
Nhan da gieo tao dieu kien cho qua, nhung qua con tuy thuoc vao duyen.
Day la diem rat quan trong.
1. Nhan khong dong nghia voi qua
Mot hat giong khong tu dong tro thanh cay.
No can dat, nuoc, anh sang va nhung dieu kien thich hop.
Cung vay, mot hanh dong tao ra tiem nang nhan qua, nhung ket qua con phu thuoc nhieu dieu kien.
Khong phai cu gieo mot nhan thien la lap tuc nhan duoc mot qua thien.
Khong phai cu lam mot viec ac la lap tuc bi trung phat.
2. Nghiep khong phai vat the co the chuyen giao
Theo Phat giao, nghiep (Karma) gan lien voi tac y.
Kinh Tang Chi Bo, AN 6.63, co loi day noi tieng:
Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi.
Nghia la: Nay cac Ty-kheo, Ta noi tac y chinh la nghiep.
Do do:
Nguoi chong lam ac khong co nghia nguoi vo tu dong nhan nghiep ac cua chong.
Nhung nguoi vo co the chiu hau qua tu hanh dong cua chong.
Hai van de nay khong giong nhau.
Can phan biet:
• Nghiep: hanh dong co tac y va dong nhan qua do hanh dong ay tao nen.
• Qua xa hoi: nhung he qua ma nguoi khac phai chiu vi hanh dong cua mot nguoi.
• Cong nghiep: mang luoi nhan duyen chung ma nhieu nguoi cung tham gia va chiu anh huong.
3. Vo nga khong dong nghia voi vo nhan qua
Day la diem co the dua bai tho tien sau hon ve triet hoc Phat giao.
Neu khong co mot cai Nga thuong hang, ai la nguoi chiu qua?
Cau tra loi la: khong can mot linh hon bat bien dung ra nhan qua.
Chi can co su tiep noi cua tien trinh nhan duyen.
Mot hanh dong hom nay lam thay doi tam thuc, thoi quen va hoan canh ngay mai.
Khong can gia dinh mot chu the bat bien di chuyen tu nhan sang qua.
Do la su tiep noi nhan qua ma khong can mot ban nga thuong hang.
________________________________________
VIII. Doc bai tho qua tu tuong Hoa Nghiem
Neu dat bai tho vao khung Hoa Nghiem, toi thay co ba tang rat dang khai trien.
Tu tuong Hoa Nghiem Lien he voi bai tho
Nhat thiet duy tam tao Tam tuong trong sat-na tao the gioi kinh nghiem
Ly Su Vo Ngai Nhan qua ca nhan va nhan qua cong dong khong tach roi
Su Su Vo Ngai Mot hanh dong nho co the anh huong den vo so su vat, con nguoi va hoan canh
Dac biet la Su Su Vo Ngai.
Hay hinh dung mot mang luoi Indra.
Moi vien ngoc phan chieu tat ca nhung vien ngoc khac.
Mot vien ngoc thay doi, hinh anh phan chieu trong toan mang luoi cung thay doi.
Nhung khong co nghia vien ngoc nay chuyen ban chat cua no sang vien ngoc kia.
Day la mot hinh anh rat thich hop de giai thich Cong nghiep va Biet nghiep.
Mot nguoi tao nghiep rieng, nhung hanh dong cua nguoi ay co the lam bien doi hoan canh chung.
Nguoi khac chiu anh huong cua hoan canh ay, nhung khong vi vay ma tro thanh chu the cua nghiep ban dau.
Do la su tuong nhap ma khong dong nhat.
IX. Nghich ly cuoi cung: Neu nhan qua khong cong bang, tai sao phai lam thien?
Day la cau hoi ma toi nghi bai tho con bo ngo.
Neu nguoi thien van ngheo, nguoi ac van giau, nguoi thien chet som, nguoi ac song lau, vay lam thien de lam gi?
Cau tra loi nam o cho:
Lam thien khong phai de mua mot phan thuong tu vu tru.
Lam thien vi hanh dong thien co gia tri tu than va tao ra nhung dieu kien tot dep cho minh va nguoi khac.
Lam ac co the dem lai loi ich truoc mat, nhung khong vi the ma no khong tao ra hau qua.
Mot ke tham nhung co the giau co.
Mot nha doc tai co the song lau.
Mot nguoi luong thien co the chet tre.
Nhung su giau co khong chung minh hanh dong tham nhung la thien.
Su song lau khong chung minh hanh dong doc ac la dung.
Cung vay, cai chet tre khong chung minh nguoi luong thien da tao nghiep xau.
Day la su phan biet giua nhan qua va cong ly.
Nhan qua la quan he dieu kien va he qua.
Cong ly la van de dao duc, xa hoi va trach nhiem con nguoi.
Khong the mac nhien dong nhat hai khai niem.
________________________________________
X. Ket luan: Cong an Nhan Qua co ba lan pha chap
Toi thu co dong toan bo bai tho thanh ba lan pha chap:
Lan thu nhat: Pha chap vao tieu nhan tieu qua.
Dung xem thuong nhung hanh dong nho. Mot niem co the dan den mot chuoi he qua lon.
Lan thu hai: Pha chap vao biet nghiep.
Dung nghi moi nguoi chi chiu hau qua tu nhung gi chinh minh lam. Con nguoi song trong mang luoi Duyen khoi, nen hanh dong cua mot nguoi co the anh huong den vo so nguoi khac.
Lan thu ba: Pha chap vao nhan qua cong bang tuyet doi.
Dung nghi nguoi thien nhat dinh giau sang, nguoi ac nhat dinh ngheo kho. Dung lay hoan canh hien tai cua mot nguoi de phan xet nghiep qua khu cua ho.
Va con mot tang sau hon:
Dung chap vao ca nguoi gieo nhan lan nguoi nhan qua nhu hai thuc the doc lap, bat bien.
Nhan va qua nuong nhau ma hien huu. Nguoi tao nhan, nguoi chiu qua, hoan canh va dieu kien deu nam trong mot mang luoi duyen khoi.
Nhung khong vi the ma xoa bo trach nhiem ca nhan.
Mot loi giai cho cong an
Toi thu dien dat tinh than bai tho bang mot doan ke:
Nhan khong tu nhan sinh,
Qua chang tu qua thanh.
Mot niem khoi trung nghiep,
Muon duyen ket chung sanh.
Nguoi gieo chua chac gat,
Nguoi gat chang phai gieo.
Cong nghiep thanh bien kho,
Tam giac chuyen dong trieu.
Cau tra loi cuoi cung:
Nhan qua khong phai mot toa an vu tru, noi moi nguoi duoc thuong phat dung theo tung hanh dong cua minh.
Nhan qua la mang luoi Duyen khoi, trong do tac y, hanh dong, tap khi, hoan canh va quan he tuong tac lien tuc.
Cai thien khong bao dam cho ta mot cuoc doi sung suong. Cai ac khong nhat thiet khien ta lap tuc chiu kho.
Nhung dieu do khong lam mat di gia tri cua thien va ac.
Boi vi muc dich cua tu tap khong phai la tim cach thang cuoc trong tro choi nhan qua.
Ma la thay ro nhan duyen, cham dut viec tao them kho dau va khong tiep tuc truyen kho dau cho nguoi khac.
Do moi la cho thoat khoi vong oan oan tuong bao.
Va toi nghi cau hoi cuoi bai tho khong can tra loi bang mot dinh luat moi. No can mot su chuyen doi nhan thuc:
Dung hoi tai sao nguoi hien chiu kho, nguoi ac huong phuc. Hay hoi minh dang gop phan tao ra the gioi nao cho nhung nguoi cung song trong mang luoi duyen khoi nay.
Do la luc cong an Nhan Qua bat dau co loi giai.

Bạn đang xem trang tiếng Việt không dấu! Click vào link sau để xem trang tiếng Việt có dấu: Nhân Quả